DOLAR
15,7675
EURO
16,6516
ALTIN
925,75
BIST
2.413,68
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul
Parçalı Bulutlu
22°C
İstanbul
22°C
Parçalı Bulutlu
Çarşamba Az Bulutlu
17°C
Perşembe Açık
19°C
Cuma Açık
20°C
Cumartesi Az Bulutlu
22°C

Bilimsel Veriler, Arkeolojik Bulgular, Antik Tabletler ve Tüm Kutsal Kitaplar Işığında Objektif ve Gerçek Peygamberler Tarihi Kürdistanlı Peygamberler – 6

05.03.2022 11:36
0
A+
A-

Bilimsel Veriler, Arkeolojik Bulgular, Antik Tabletler ve Tüm Kutsal Kitaplar Işığında Objektif ve Gerçek Peygamberler Tarihi

Kürdistanlı Peygamberler – 6

■ İbrahim Sediyani

 

– geçen bölümden devam –

Avrupa kıtasındayız…

İlk durağımız İskandinavya

Tarihte yaşamış bazı kavimler ve topluluklar var ki, onlar hakkında bilinen tüm bilgiler, sadece düşmanları tarafından yazılmıştır. Kendilerinden nefret eden düşmanları onları nasıl anlatmış ve tanıtmışsa, bütün dünya insanları da bunu hiç sorgulamadan bu şekilde kabul etmiş, onların böyle olduğuna inanmıştır.

Tarihte yaşanmış olaylar ve yaşayan toplulukların yaptıkları, genelde düşmanları veya karşıtları tarafından olumsuz bir biçimde yazılıp aktarılırken, aynı yaşanmışlıklar, takipçileri veya destekçileri tarafından olumlu bir biçimde yazılıp aktarılır. Böylece birbirinden tamamen farklı bakış açılarıyla kaleme alınan göreceli bir tarih yazımı vücûda gelir. Sizin övünerek bahsettiğiniz geçmişteki kimi olaylar başka ülkelerde kınanarak ve yerilerek anlatılırken, sizin gurur duyduğunuz ve kahraman olarak gördüğünüz kimi şahsiyetler, devletler veya ordular başka ülkelerde ve o ülkelerin insanlarınca barbar olarak görülürken, başkalarının da övünerek bahsettiği kimi olayları sizler kınar, gurur duyduğunu ve kahraman olarak gördüğünü de siz sevmezsiniz.

Ancak geçmişte yaşamış kimi kavimler ve topluluklar var ki, onlar hakkında ne biliyorsak veya duymuşsak, hemen hepsini düşmanları bize aktarmıştır.

Örneğin Cengiz Han ya da tam adıyla Temujin Çingis Xaan (1162 – 1227) ve Moğollar böyledir. Moğollar’ı hepimiz “barbar, yıkıcı, kan emici, acımasız” olarak biliriz, çünkü onlar hakkındaki tüm bilgilerimiz, Moğollar’ın düşmanları tarafından bize aktarılmıştır. Düşmanları Moğollar’ı bize nasıl anlatmışsa, biz de hiç sorgulamadan onları bu şekilde bilmişizdir. Bu konuda Moğollar’ın kendilerini veya sevenlerini dinleme zahmetine dahi katlanmamışızdır.

İskandinavya’nın efsanevî topluluğu Vikingler de böyledir. Vikingler’i hepimiz “korsan, barbar, yıkıcı, soyguncu, acımasız” olarak biliriz, çünkü onlar hakkındaki tüm bilgilerimiz, Vikingler’in düşmanları tarafından bize aktarılmıştır. Düşmanları Vikingler’i bize nasıl anlatmışsa, biz de hiç sorgulamadan onları bu şekilde bilmişizdir.

“Vikingler” veya “Norslar” olarak adlandırılan Vikingler, İskandinavyalı savaşçı ve tüccar bir kavim olup, yılın büyük kısmını açık denizlerde geçiren çok ilginç ve gizemli bir topluluk. Özellikle 8. – 11. yy’lar arasında Avrupa’nın kuzeyinde ve batısında, Baltık DeniziKuzey DeniziNorveç DeniziBarents DeniziGrönland Deniziİrlanda DeniziManş Denizi ve Atlas Okyanusu kıyıdaşı coğrafyalarda birçok yeri fethetmiş, geniş bir alanda egemenlik kurmuşlardır. (587)

Yerleşik hayata pek yanaşmayan ve yerinde duramayan savaşçı bir kavim olan Vikingler’in yazılı geleneğinin olmayışı, kültür izlerinin sürülmesini güçleştirmekte. Yazılı kaynakların zayıflığına ve Batılı kaynaklardaki olumsuz Viking imajına karşılık (ki bu yazılı kaynakların ekseriyeti, Vikingler’in kendilerine karşı savaştığı İngilizler, Almanlar, Fransızlar tarafından kaleme alınmıştır), arkeolojik veriler, incelikli ve derin bir Viking maddî ve manevî kültürünün varlığına işaret etmekte.

Şu anki DanimarkaİsveçNorveçFaroe Adaları ve İzlanda, Viking kökenlidir. Hatta İskoçya halkının önemli bir kısmı, Rusya’nın geniş bir kesimi ve Fransa’nın Manş Denizi kıyısındaki Normandiya bölgesi de aslen Viking kökenlidir.

Vikingler de kendi içinde pekçok kollara ayrılırlar ancak en temel iki kol, Normanlar ve Varyaglar’dır. İsveçli Vikingler’e “Varyag” (Væring), Norveçli ve Danimarkalı Vikingler’e “Norman” (Normandí) denir.

İsveçli olan Varyaglar – haliyle – doğuya doğru yayılmış (unutmayın; “coğrafya kaderdir”), daha çok bugünkü Rusya topraklarını egemenlikleri altına almış (588), hatta 11. yy’da Karadeniz kıyılarına (589)Kafkasya’ya ve Kürdistan’a kadar uzanmışlardı (590). Bunların çoğu Rusya topraklarında Novgorod civarına (591)Ukrayna topraklarında ise Kiev ve çevresine yerleştiler (592). Vikingler bu topraklarda barışçı ticaret erbabı olarak ipek karşılığında kürk ve köle alışverişi yaptılar. Bunların içinden Viking Prensi Rørik (830 – 79)’in kurduğu Rurik Hanedanı (862 – 1610), Rusya’da 9. yy’dan 17. yy’a kadar hüküm sürmüştür. (593)

Bu arada, çok ilgincinize gidecek bir bilgiyi de aktaralım: Bugün “Rusya” adlı ülkenin ve bu ülkede yaşayan halkın ismi olan “Rus” kelimesi, aslında o dönemde bu coğrafyada yaşayan halkın, kendi topraklarına gelip yerleşen İsveçli Vikingler için kullandığı bir nitelemeydi. Yani bugünkü Rusya topraklarında yaşayan İsveçliler’e “Rus” denirdi. Dolayısıyla “Rusya”, aslında “İsveçliler’in ülkesi” demektir. (594)

Vikingler’in diğer ana kolu olan Normanlar (Norveç ve Danimarka Vikingleri) ise – haliyle – batıya doğru yayılmış (“coğrafya kaderdir”), daha çok bugünkü İzlanda, Faroe Adaları, Britanya ve Fransa topraklarını egemenlikleri altına almış, hatta bu coğrafyalarda devletler bile kurmuşlardır. (595) Bugün bile Fransa’nın bir coğrafî bölgesinin ismi Normandiya (Normandie) olup, Manş Denizi kıyısındaki bu bölgenin halkı İskandinavyalı Vikingler’in torunlarıdırlar ve zamanla asimile olmuşlardır. (596) Bugün dahi konuştukları dil (Normandca), eski Viking dili ile Fransızca karışımı melez bir dildir. (597)

Vikingler, hakimiyet alanı bakımından Moğollar’ı bile geride bırakır hatta ikiye katlar. Zirâ Moğollar iki kıt’âya (Asya ve Avrupa) hakim olmuşlardır ancak Vikingler tam 4 kıt’âda hakimiyet kurdular. Avustralya (Okyanusya) hariç, dünyadaki tüm kıt’âlarda egemenlik kurmuş bir kavimdir.

İşte İskandinavyalı Vikingler’in 8. – 11. yy’lar arasında nerdeyse bütün Avrupa’ya ve bununla da kalmayarak batıda Amerika kıyılarına, güneyde Afrika kıyılarına, güneydoğuda ise İran ve Mezopotamya’ya kadar güçlü bir egemenlik kurduğu ve 300 yıl gibi uzun bir süre devam eden bu döneme tarihte “Viking Devri” denilmektedir.

“Viking Çağı” terimi, Danimarkalı arkeolog Jens Jacob Asmussen Worsaae (1821 – 85) tarafından icad edildi. (598) Tanımlama esas olarak geçmişe dönük olarak ve bir dereceye kadar da keyfî olarak belirlenmiştir. Velâkin İskandinavya bölgesindeki “Viking Çağı” bugün farklı araştırmacılar tarafından farklı şekillerde tarihlendirilmektedir.

Ancak dediğimiz gibi, Vikingler’in Batı Vikingler (Normanlar) ve Doğu Vikingler (Varyaglar) olmak üzere iki ayrı kolu vardır. İsveçli Vikingler olan Varyaglar, daha çok bugünkü Rusya, Kafkasya, İran, Kürdistan, Anatolya topraklarında “Vikingler’in Altın Çağı”nı yaşarken (599), Norveçli ve Danimarkalı Vikingler olan Normanlar ise daha çok bugünkü Faroe Adaları, İzlanda, Grönland, Kanada, Britanya, Batı Avrupa ve Kuzey Afrika topraklarında “Vikingler’in Altın Çağı”nı yaşamışlardır (600). Bu iki ayrı “Altın Çağ” da birbirinden farklı tarihlere ve tarihsel süreçlere sahiptir.

Vikingler, birleşik bir ülkede yaşayan ve tek bir ordu halinde hareket eden insanlar değiller. Norveçli Vikingler daha çok Faroe Adaları, İzlanda, Grönland ve Kanada topraklarında (601), Danimarkalı Vikingler daha çok Britanya, İrlanda ve başta Fransa olmak üzere Batı Avrupa topraklarında (602), İsveçli Vikingler ise daha çok Rusya, Ukrayna, Kafkasya, Kürdistan, İran ve Bizans topraklarında hâkimiyet kurdular (603).

“Viking Çağı” daha çok Vikingler’in Hristiyan dünyasıyla ve Hristiyanlık’a karşı mücadelesiyle geçen çok ilginç ve biraz da Batılılar tarafından üstü örtülen, örtülmeye çalışılan bir tarihtir. Vikingler Hristiyan değillerdi ve olmaya da hiç heveslenmediler; Hristiyanlaşmamak için uzun bir mücadele verdiler. (604)

İslam ile de tanışan Vikingler’in İslam dîni ile münasebetleri, Batı Vikingler’in Arap ve Berberî Müslümanlar ile, Doğu Vikingler’in ise Çerkes, Kürt ve Fars Müslümanlar ile tanışmaları üzerinden olmuştur. (605)

Dünya tarihinde “Viking Çağı”, günümüz tarihçilerinin genel kabulüne göre 793 yılındaki Lindisfarne Manastırı Saldırısı ile başlar, 1066 yılındaki Stamford Köprüsü Savaşı ile sona erer. (606) Bu iki hadise arasındaki 300 yıllık uzun bir zaman dilimi “Viking Çağı” olarak adlandırılmaktadır. (607)

Vikingler hakkında bilgiler veren Müslüman ve Yahudî bilginler ve tarihçiler, ilginç tariflerde bulunmuşlardır.

Öncelikle Müslüman ve Yahudî bilginlerin ve tarihçilerin, bu konuda Batılı Hristiyan bilginlere ve tarihçilere kıyasla daha objektif davrandıklarını söylemek gerekiyor. Zirâ Batılı Hristiyan tarihçiler Vikingler’i tamamen “vahşî, barbar, acımasız, herşeyi yakıp yıkan, katliâmlar yapan” insanlar olarak anlatmışken, Müslüman ve Yahudî tarihçiler Vikingler’in hem olumsuz hem olumlu yönlerini kaleme alıp anlatmışlardır.

Vikingler hakkında en kapsamlı bilgileri aktaran Müslüman bilgin olarak Kürt seyyah Ahmed ibn-i Fadlan bin Abbas bin Raşid bin Hamid (877 – 960) kabul edilir. İbn-i Fadlan’ın haricinde de, Vikingler’den bahseden pekçok Müslüman bilgin ve tarihçi vardır.

Vikingler’i kaleme alan en önemli İslam bilginleri arasında şu isimler zikredilebilir (biyografik kronolojiye göre diziyorum):

– Berberî tarihçi Ebû Abbas Ahmed ibn-i Muhammed ibn-i İzarî el- Marrakeşî (? – ?)

– Fars astronom ve filozof Ahmed ibn-i Amir ebû Ali bin Ruste İsfahanî (? – ?)

– Berberî diplomat ve seyyah Yahya ibn-i Hakem el- Bekrî el- Ğezal el- Ceyanî (772 – 866)

– Arap tarihçi ve coğrafyacı Ebû Abbas Ahmed bin İshaq bin Cafer bin Wehb bin Wadih el- Yaqubî (? – 897)

– Kürt coğrafyacı Ebû Qasım Ubeydullah bin Abdullah bin Xordazbe (820 – 912)

– Kürt seyyah Ahmed ibn-i Fadlan bin Abbas bin Raşid bin Hamid (877 – 960)

– Arap tarihçi ve coğrafyacı Ebû Hesen Ali bin Huseyn bin Ali el- Mesudî (896 – 957)

– Berberî tarihçi Muhammed bin Umer bin Abdulazîz bin İbrahim bin İsa bin Mezahim ibn-i Qutiye (? – 977)

– Kürt tarihçi ve coğrafyacı Muhammed bin Ali Ebû Qasım ibn-i Havkal el- Nusêybînî (920 – 78)

– Fars tarihçi Ebû Ali Ahmed ibn-i Muhammed ibn-i Yaqub ibn-i Misgevêy Razî (932 – 1030)

– Arap tarihçi ve coğrafyacı Şemseddîn Ebû Abdullah Muhammed bin Ahmed bin Ebibekir el- Benna el- Şamî el- Maqdisî (945 – 91)

– Berberî tarihçi ve coğrafyacı Ebû Ubeyd Abdullah bin Abdulazîz bin Muhammed bin Eyyûb el- Bekrî (1014 – 94)

– Berberî filozof Ebû Bekir Muhammed ibn-i Welid el- Tertuşî (1059 – 1127)

– Berberî coğrafyacı ve botanikçi Ebû Abdullah Muhammed bin Muhammed bin Abdullah bin İdris el- İdrisî el- Qurtubî el- Hesenî es- Sebtî (1100 – 65)

– Kürt tarihçi Ahmed bin Yusuf bin Ali ibn-i Ezraq el- Fariqî (1117 – 76)

– Kürt tarihçi İbn-i Esir ya da gerçek adıyla Bavê Hesen İzzeddîn Ali kurê Muhammed kurê Muhammed eş- Şeybanî el- Cezirî el- Kurdî (1160 – 1233)

– Yunan (Müslüman olmuş Yunan) tarihçi ve coğrafyacı Şihabeddîn ebû Abdullah bin Yaqut el- Hamawî el- Rumî (1179 – 1229)

– Berberî tarihçi Ali ibn-i Musa ibn-i Said ibn-i Muîd el- Mağribî (1213 – 86)

– Kürt tarihçi, coğrafyacı ve filozof Melik el- Mueyyed İmadeddîn ebû’l- Fidâ İsmail bin Efdal Ali bin Mahmud el- Hamawî el- Eyyubî (1273 – 1331)

– Türkmen tarihçi Şemseddîn ebû Abdullah Muhammed bin Ahmed bin Osman bin Qaymaz bin Abdullah el- Turkmenî el- Fariqî eş- Şafiî el- Zehebî (1274 – 1348)

– Arap tarihçi Şihabeddîn Ahmed bin Abdulwahhab bin Muhammed el- Nuweyrî (1279 – 1333)

– Kürt tarihçi Ebû Hafs Zeyneddîn Umer bin Muzaffer ibn-i Werdî (1291 – 1349)

– Berberî tarihçi ve fakih Ebû Muhammed Hasan bin Umer el- Himyerî (? – 1365)

– Berberî sosyolog İbn-i Haldun ya da tam adıyla Weliyeddîn ebû Zeyd Abdurrahman bin Muhammed ibn-i Haldun el- Hadremî (1332 – 1406)

– Berberî tarihçi Ebû Abbas Ahmed Muhammed el- Meqqarî (1578 – 1632) (608)

Vikingler’i anlatan bu bilginler (Allah’ın selamı hepsinin üzerine olsun), Vikingler hakkında çok ilginç şeyler kaleme almışlardır.

Örneğin Kürt coğrafyacı Ebû Qasım Ubeydullah bin Abdullah bin Xordazbe (820 – 912), İskandinavyalı Viking insanlarını tarif ederken, onların bir azman gibi büyük olduklarını söyleyerek, “deve arkasında bile görülebilirler” demektedir. Bir başka yerde de Xordazbe, Vikingler için “aynen çingene gibiler” demekte. Xordazbe, onların Bağdat’ta deve sırtında görüldüklerini söyleyerek, bir bakıma Vikingler’in Bağdat’a kadar gittiklerini haber vermektedir. Bir başka yerde de Xordazbe, Vikingler hakkında çok ama çok ilginç bir nitelemede bulunarak, “Bunlar cindir. İnsan değiller, cinnî varlıklar” ifadelerini kullanmaktadır. (609)

Dünyaca ünlü Arap tarihçi ve coğrafyacı Ebû Hesen Ali bin Huseyn bin Ali el- Mesudî (896 – 957), Vikingler’den bahsederken “coğrafî olarak çok farklılar ve putperestler” demektedir. (610) El- Mesudî ayrıca, Vikingler’in birçok kişiyi öldürüp kadınlara tecavüz ettiklerini aktarmaktadır. (611)

Fars astronom ve filozof Ahmed ibn-i Amir ebû Ali bin Ruste İsfahanî (? – ?), Vikingler’i anlatırken, “Köy ve tarlaları yok, emlakları yok. Tek gelirleri ticaret. Deniz seferlerine çıkmasalar hiçbir gelirleri yok” demektedir. İbn-i Ruste ayrıca Vikingler hakkında, “Elbiseleri son derece temiz. Görünüşleri korkunç olsa da, hep temiz giyiniyorlar” bilgisini aktarmaktadır. Vikingler’in sadece kendilerine karşı koyup savaşanlara acımasız olduklarını belirten İbn-i Ruste, kendi aralarında birbirlerine karşı çok iyi olduğunu söylemektedir. İbn-i Ruste ayrıca Vikingler’in kendi kölelerine çok iyi davrandıklarını ve onlara köle gibi değil, normal hür insan gibi muamele ettiklerini kaydetmektedir. Kölelik, o dönemde yaygın bir durum. Hem Hristiyan âleminde hem İslam âleminde kölelik oldukça yaygın. Hristiyanlar’ın da Müslümanlar’ın da köleleri var. Fakat Vikingler’in kendi kölelerine, Hristiyanlar’ın ve Müslümanlar’ın kendi kölelerine davrandıklarından çok daha iyi ve insanî davrandıklarını aktaran İbn-i Ruste, “Kölelerine çok iyi davranıyorlar. Kendileri ne giyiyorsa, köleleri de aynısını giyiyor. Onlar ne yiyorsa, köleleri de onu. Hiçbir şekilde kölelere köle muamelesi yapmıyorlar. Normal hür insan gibi davranıyorlar. Köle hastalandığında hemen doktora götürülür. Köle edindikleri insanların çoğunu da zaten bir süre sonra azad ediyorlar” demektedir. (612)

Dünyaca ünlü Kürt seyyah Ahmed ibn-i Fadlan bin Abbas bin Raşid bin Hamid (877 – 960), Bağdat’tan kuzeydeki Rusya Viking topraklarına ve İdil Bulgar Hanlığı topraklarına 921 – 922 yıllarında yaptığı seyahatlerinde yaşadıklarını kaleme aldığı “Seyahatname”de, Vikingler’in günlük alışkanlıkları ve davranışları hakkında çok ilginç bilgiler aktarır. Vikingler’in kırmızı eti çok sevdiklerini belirten İbn-i Fadlan, onlar için “kurt gibiler” demektedir. (613) Viking kadınları hakkında da ayrıntılı bilgiler aktaran İbn-i Fadlan, Viking kadınlarının genelde kulaklarına çeşitli küpeler taktıklarını, parmaklarında da mutlaka altın veya gümüş yüzük bulunduğunu anlatıyor. İbn-i Fadlan, bu konuda, “Viking erkekleri dirheme (paraya) ne kadar değer veriyorsa, Viking kadınları da küpe, kolye, bilezik ve yüzüklere o kadar değer veriyorlar. Onların en değerli süslemeleri, gemilerde bulunan ve kilden yapılmış yeşil cam boncuklarıdır. Viking kadınları kendi aralarında bu yeşil cam boncuklarla ticaret yapıyorlar ve her bir boncuk için bir dirhem ödüyorlar. Onları kolye gibi taşıyorlar” bilgisini aktarmakta. (614)

Yahudî bilginlerin de Vikingler hakkında kaleme aldıkları bilgiler bulunuyor. Endülüslü Musevî tarihçi, seyyah ve tüccar Abraham ben Yaqub el- İsrailî el- Tartuşî (912 – 66), Viking kadınları ile ilgili çarpıcı bilgiler sunmakta. Yahudî bilgin Tartuşî, Viking kadınları için, “Çok güzeldirler ve güzelliklerini kullanmayı asla ihmal etmezler. Gözlerine mutlaka makyaj sürerler. Eşlerine sadıktırlar. Kocaları istediği zaman kocalarıyla birlikte olurlar” demektedir. (615)

Vikingler’in eski dînî inançlarını araştıran ve kaleme almaya çalışan ama bunu gerçeğe uygun ve “bilimsel” bir biçimde yapmak isteyen yazarlar, üç temel sıkıntıyla karşı karşıya kalırlar:

Birincisi; Vikingler’in yazılı bir edebiyat geliştirmemiş olması ve daha çok “sözlü edebiyat”a dayalı bir geleneğinin olması. Bu da araştırmacıyı konuyla ilgili nesnel kaynaklardan yoksun bırakıyor. (616)

İkincisi; Vikingler ile ilgili eldeki yazılı kaynakların büyük çoğunluğunun hatta neredeyse tamamının, Vikingler’in düşmanları tarafından, yani Vikingler’in kendilerine karşı savaştığı İngilizler, Almanlar ve Fransızlar tarafından yazılmış olması. Bu da Vikingler ile ilgili yazılanların ne derece “tarafsız” yazıldığı hususunda kuşku oluşturuyor ve o yazılanlara güvenmenin sağlıklı olup olmadığı noktasında araştırmacıyı haklı olarak tereddüte düşürüyor. (617)

Üçüncüsü ve en önemlisi de; Vikingler’in eski dînî inançları ve genel olarak eski İskandinav dînleri ile ilgili bilgilerin daha çok Hristiyanlık sonrası dönemde yazılmış olması ve bunların da ekseriyetle “Hristiyan bakış açısıyla” kaleme alınmış olması. (618)

Bu ise anlamayı ve doğru tanımlamayı en fazla güçleştiren etken. Semavî dînlere mensup olanların, semavî dînlere mensup olmayan herkese “putperest” gözüyle bakma eğilimi. Bu eğilim, hem Hristiyanlar’da hem de Yahudîler’de ve Müslümanlar’da mevcut.

Biz yine de – mevcut kaynaklar ışığında – Vikingler’in dînî inançlarını anlamaya ve adlandırmaya çalışalım:

     Dedik ki, “Eski İskandinav dînleri” dendiğinde, genel olarak İskandinavya halklarının ve İskandinavyalı Vikingler’in Hristiyan olmalarından önce mensup oldukları dîn ve inançlar kastedilir. İsveçli arkeoloji profesörü Anders Andrén (1952 – halen hayatta)“Eski Viking dînleri” veya “Eski İskandinav dînleri” kavramını, “Eski İskandinav dînlerinin tamamının geleneksel adı” olarak tanımlamıştır. (619) Birçok araştırmacı da bu kavramı, “İskandinavyalılar’ın Hristiyanlık öncesi dînleri” şeklinde tanımlamakta. (620) Bu kavramı “Viking dînleri” (621)“Viking paganizmi” (622)“Kuzey putperestliği” (623)“İskandinav paganizmi” (624)“İskandinav heatenizmi” (625)“İskandinav dînleri” (626)“Kuzey paganizmi” (627)“Kuzey heatenizmi” (628) ve “Eski Cermen dînlerinin değişik biçimi” (629) gibi farklı farklı şekillerde tanımlayan araştırmacılar bulunuyor.

Vikingler’in dînî inancı, “etnik bir dîn” (630) ve “doktrinden ziyade bir toplum dîni” (631) olarak sınıflandırılmıştır. İnancın kimi kodları ve dînî ritüeller, bölgesel ve toplumsal farklılıklara göre değişir. (632) Bunun için bilim insanları ve araştırmacılar, Hristiyanlık öncesi İskandinavya dînlerinin tek biçimli ve istikrarlı bir kategoride olmadığını söylemektedirler. (633) Örneğin Danimarkalı akademisyen ve araştırmacı Karen Bek – Pedersen (? – halen hayatta), bu konuda kaleme aldığı çalışmada, “Eski Viking veya İskandinav inanç sistemi, muhtemelen çoğul olarak, birkaç farklı itikadın toplamı olarak düşünülebilir” demektedir. (634) İngiliz antik dînler bilimcisi Hilda Roderick Ellis Davidson (1914 – 2006) ise, eski İskandinav dînlerinin “karmaşık sembolizm”in tezahürlerinden olduğunu belirterek, “en sofistike olanından tutun en basit halk inançlarına kadar geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır” demekte. (635) Hilda Davidson ayrıca Eski Viking dînlerinin “geniş boşluklar” içerdiğine dikkat çekerek, “ayrıntılar üzerinden kendi saldırgan yorumlarımızı katmamalıyız” uyarısında bulunmaktadır. (636)

Danimarkalı dînler araştırmacısı Jens Peter Schødt (1952 – halan hayatta), eski Viking dînini “pratik odaklı” olarak tanımlıyor. O’na göre, Vikingler “ahlâk”ı vurgulamıyor, bunun yerine birtakım dînsel görevleri yerine getirmeye odaklanmışlardı ve dînî pratiklerinin amacı, dünyayı yönettiklerini düşündükleri ilahî güçlerle iyi bir ilişki sürdürebilmekti. (637) Üzerlerindeki tanrısal kontrol, farklı ilahî güç türleri arasında bölünmüştü ve kâinat, “devler” olarak tanımlanan tanrılar ile düşman güçler arasındaki çatışmaların alanıydı. Tanrılar, halk içinde düzeni ve zenginliği sağlayan kişilerdi. Diğer taraftaki devler ise dünyayı kaosa sürükleyen güçlerdi. İngiliz antik dînler bilimcisi Hilda Davidson, İskandinav dînindeki bu inancı, “İskandinavyalılar’ın kendi yorgun yaşamlarının bir yansıması” olarak nitelendirir. (638)

Çağdaş Hristiyanlık’ın aksine geleneksel İskandinavya dînlerinde rahiplik sınıfı ve “rûhbanlık” yoktu. Dolayısıyla dîn, toplumda “sosyal sınıf” oluşturup toplum bireylerini bölmezdi. Dîn toplumla yakından ilgiliydi ve toplumsal bağlamda diğer tüm insan etkileşimlerinde ve insanlararası ilişkilerde gerçekçi bir role sahipti. (639) Dîn günlük yaşamın bariz ve ayrılmaz bir parçasıydı ve bu nedenle dîn bilginleri ile sıradan insan arasında hiçbir ayrım yapılmazdı. Tıpkı doğal olan ile doğaüstü olan arasında hiçbir ayrım yapılamayacağı, gerçek olan ile gerçekdışı olan arasında gizemli bir bağ bulunduğu gibi. (640)

Eski Viking İskandinav dîni, çoktanrılı (politeist) idi. (641) Çoktanrılı dînleri olmasına karşın esas olarak İskandinav dînlerindeki en güçlü tanrı olan Odin (Óðinn)’e (642), yine en güçlü tanrılardan biri olan Thor (Þórr)’a (643) yani “Yıldırım Tanrısı”na inanırlardı ve O’nun tam zıttı olan “Kötü Tanrı”, her türlü hayvanın kılığına girebilen, şekil değiştiren Loki (Loki) (644) vardı. Bunun dışında “Savaş, Zafer ve Adalet Tanrısı” olan Tyr (Týr) (645), ayrıca bir de “Tarım ve Bereket Tanrısı” olan Frey (Freyr) (646) bulunuyordu.

İskandinavya’nın en büyük tanrısı olan Odin’in 170’den fazla ismi vardır. (647)

İskandinav tanrıları üç grupta toplanır:

– Æsir (Tanrılar)

– Asynjur (Tanrıçalar)

– Vanir (Hem Tanrı hem Tanrıçalar) (648)

Hem Tanrı hem Tanrıça olan Vanir’ler, zenginlik ve bereketi sembolize ediyorlar. Denizi ve toprağı yönetiyorlar. Vanes tanrıları toprağı, zenginliği, aşkı, yani dünyevî ihtiyaçları temsil ettiği için, insanlar arasında en çok rağbet görülenlerdir. Toprağa ve onun üzerinde yaşayan canlılara sağlığı ve mutluluğu getirenlerdir. (649)

Vikingler’in inancına göre, “Baş Tanrı” olan Odin (Óðinn)’in Hella’nın beyaz atına binerek göklerde dolaştığından, bir evin sakinlerinin rûhlarını Odin’in beyaz atının sırtına alarak başka dünyaya götürmesi için, çatıdaki ana merteğin her iki başı, at başı biçiminde işlenirdi. (650)

İskandinavya mitolojisi olarak bilinen Vikingler’in inançlarıyla, diğer dînler arasındaki en önemli ve ilginç fark, diğer dînlerde Tanrı “tapılacak bir tanrı” olarak görülmesine karşın, Vikingler kendi tanrılarını “dost, arkadaş” ve “yol gösterici” olarak kabul ederlerdi. (651)

İskandinav dînlerinin diğer dînlerden en önemli farklarından biri de, tanrılarının ölümlü olmasıdır. (652) İskandinav tanrıları insana benzemekle birlikte dev boyutluydu. (653) Bu tanrılar yer, uyur, doğar, ölür, sever, nefret eder, korkar ve kederlenirdi. (654) Başarılı olduğu kadar başarısızlık da gösterebilir, savaşta yenilebilirlerdi. (655) Tanrılar ancak “Gençlik Tanrıçası” olan İdunn (Iðunn)’un elmaları sayesinde Ragnarök (Ragnarǫkr)’e kadar (= bizdeki kıyâmet günü, tanrıların alacakaranlığı ya da büyük savaş) yaşayabilmektedir. (656)

İskandinavyalılar ayrıca cinler, rüzgâr ve ateş devleri gibi tuhaf ve güçlü yaratıklara da inanıyorlardı. (657) İlk tanrının adı Buri (Búri) idi. (658)  Ymir’in ve Buri’nin yaratma güçleri vardı. Yalnız kalmamak için kendilerine eşler, bu eşlerden de çocuklar yarattılar. (659)

Dünya yaratılmadan önce sadece Ginnungagap adı verilen bir uçurum vardı. Tanrıların ve devlerin soyu Ginnungagap içerisinde üremeye başlamıştı (660) (= Ginnungagap’ı Mısır mitolojisindeki Nun, Yunan mitolojisindeki Kaos olarak da görebiliriz).  Bu iki ırkın birleşiminden ise üç büyük tanrı doğdu: OdinVili ve (661) Bütün tanrılar ve devler Odin’in bu zamana kadar doğmuş en güçlü canlı olduğunu anladılar ve O’na saygı gösterdiler. O geleceğin, geçmişin ve insanların babası idi. (662) Midgard’da bir sabah Odin ile kardeşleri Hoenir ve Lodur, deniz kıyısında dolaşmaya çıktılar. Sahilde yanyana duran iki ağaç ile karşılaştıklarında bu ağaçları ilk insanlara dönüştürmeyi karar verdiler. (663) Erkeğin ismi Ask veya Askr (= bizdeki Âdem), kadınınki ise Embla (= bizdeki Havva) idi. (664) Lodur onlara fiziksel güzellikleri, Hoenir hareket yeteneğini, Odin ise duyguları verdi. Sonunda Ask ve Embla birleşerek insan ırkını oluşturdular ve önlerindeki yolda ilerlemeye başladılar. Ancak Odin onların kaderini o anda yazmıştı. Bütün insan ırkı devlerle yapılacak son savaşta Ragnarök’te Odin’in yanında savaşacak ve yok olacaktı. İnsanın yaratıldığı esnada devler çoğalarak Ymir’in öcünü almak için and içiyor ve kendilerini intikam duyguları ile besliyordu. (665)

Her kültürde olduğu gibi İskandinav kültüründe de “yaratılış / dünyanın varoluşu”na dair bir mitos vardır.

Varoluş, tüm insanlık ve her şey, bir cinayetle başladı. Odin ve kardeşleri Vili ve Vé, ilk varlık Ymir’i öldürdüğünde başladı (= bizdeki Habil ve Kabil hadisesi). Ancak cinayetin sebebini hiçbir saga anlatmadığı için, niçin öldürdüğünü bilmiyoruz. Ymir’in vücûdu dünyanın topraklarına, vücûdundaki su denizlere ve vücûdundaki kan da kaynayan lavlara dönüştü. Dünya böylece oluştu. (666) Sıra devlere geldi. Odin ve kardeşleri tüm devleri öldürmek için yola koyulmuşlardı. Sadece Bergelmir ve ailesi bu katliâmdan kurtulabilmişti. Kaçmışlar ve saklanmışlardı. Bundan sonra kendilerini ve çocuklarını intikam hırsı ile büyüttüler. Bir gün gelecek intikamlarını alacaklardı. Bunu Odin de biliyordu. (667)

Dünya yaratılmadan önce sadece Ginnungagap adı verilen bir uçurum vardı. (668) Dünya daha var olmadan önce 11 nehir akan Niflheim (Niflheimr)’da ölüm var oldu (669) (Niflheimr = Eski Viking İskandinav dilinde “Karanlık Dünya” demek). Niflheim’ın güneyinde başka bir sıcak dünya daha oluştu: Muspellheim (Múspelisheimr), devlerin koruduğu yer. (670) Niflheim’ın nehirleri donmuştu. Bu nehirlere Ginnungagup dendi. Günün birinde Muspell’deki kıvılcımlar nehirlerin üzerine düştü ve nehirleri eritti. Muspelheim’dan çıkan ateşler Niflheim’dan çıkan buzları eritti ve oluşan sihirli sudan ilk yaratık meydana geldi: Dev Ymir. (671) Ymir ne erkek ne de dişiydi fakat buz devleri sülâlesinin atası oldu. Diğer devleri “terleyerek” yarattı. Vücûdunu oluşturan sihirli sular koltukaltları eriyince aktı ve bunlardan diğer devler oluştu. Bir süre sonra çiftleşmeyi öğrenen bu devlerin çocukları oldu. Bu çiftleşmelerin en önemlisi Bor ile Besta’nın çiftleşmesidir. Bor ve Besta’nın üç çocukları oldu; Odin, Vili ve Vé. Bu üç kardeş kendilerine bir dünya yaratmak isteyip devlerin saldırısına uğradıkları zaman Ymir’i öldürdüler. (672)

Ragnarök (Ragnarǫkr), İskandinav mitolojisinde son gündür. Vallhalla’ya (= bizdeki Cennet) gidecekler için son uyarıdır. Midgard Ejderi’nin (= bizdeki İsrafil melek) ortaya çıkıp herşeyi yıkacağı gün, yani kıyamet günüdür. (673)

Bu açıdan bakıldığında, eski Viking İskandinav dînindeki “yaratılış” ve “devler” inancının, Mezopotamya’daki eski Sümer metinlerinde yazılı olan ve ancak içinde bulunduğumuz yüzyılda okunması ve tercüme edilmesi başarılan “Annunaki” inancıyla benzerlik gösterdiğini görüyoruz. Eski Sümer metinlerinde de insanların, Niburu gezegeninden gelen ve Annunakiler denen devler tarafından yaratıldığı anlatılmaktadır. (674)

Esasında, insanların başka bir dünyadan gelen devler tarafından yaratıldığına dair inanç, Ortadoğu’dan Uzak Asya’ya, Mısır ve Mezopotamya’dan Hindistan ve Çin’e kadar pekçok kültürde yer etmiş bir konudur. Bu inanç günümüzde bize gülünç gelebilir, ancak unutmamak gerekiyor ki, bugün Türkçe’de de kullandığımız “dev” sözcüğü Sanskritçe kökenli bir sözcüktür ve Eski Sanskritçe’deki “Deva” (देव) kelimesinden geliyor olup “Tanrı” demektir. Sankritçe (Eski Hintçe) dilinde “Deva” tanrıları, “Devi” ise tanrıçaları nitelemektedir. Eski Zend Kürtçe dilinde yazılmış kutsal kitap Avesta’da da “Daeva”, Zerdüştîlik dîninde “Kötülük Tanrısı”dır. Latince’de de “Deus” kelimesi “Tanrı” anlamına gelmektedir ve Eski Yunanlar’da “Güneş Tanrısı” olan “Zeus”un adı da buradan türemiştir. (675)

     “Tanrı” kelimesi Bengalce’de halen “Dêbata” (দেবতা), Seylanca’da halen “Devi” (දෙවි), Malayaca’da halen “Deivam” (ദൈവം), Fransızca’da halen “Dieu”, İspanyolca’da halen “Dios”, Katalonca’da halen “Déu”, İtalyanca’da halen “Dio”, Galce’de halen “Duw” şeklindedir. Farklı dillerde “Tanrı” anlamına gelen bütün bu isimlerin kökeni ile bizim bugün Türkçe’de kullandığımız “dev” kelimesinin kökeni aynıdır.

Dolayısıyla, “Annunakiler” olayına yani insanların başka bir gezegenden gelen devler tarafından yaratıldığına bizler her ne kadar inanmıyorsak bile, bu yine de gülünecek bir konu değildir. Hele hele dünyanın farklı farklı coğrafyalarında ve birbirlerinden tamamen habersiz toplulukların geçmişte aynı inançları taşımaları ve hemen hemen aynı efsaneleri üretmiş olmaları, tarihe ve geçmiş medeniyetlere meraklı olan her araştırmacının ilgisini müthiş cezbeden bir husustur. (Annunakiler konusunu “dinlere göre insanın yaratılışı” konusunu bitirip “antik tabletlere göre insanın yaratılışı” konusuna geçtiğimizde ayrıntılı biçimde anlatacağız.)

Eski Viking İskandinav inancına göre, toplam 9 dünya (âlem) vardır:

1 – Muspelheim (Ateş ve ısı)

2 – Niflheim (Buhar ve duman; Ejder Nidhug’un evi)

3 – Helheim (Karanlığın ve acıların dünyası)

4 – Jotunheim (Devlerin yaşadığı ve dağlardan ibaret olan âlem)

5 – Asaheim (Asa Tanrıları’nın yaşadığı âlem)

6 – Vanaheim (Vane Tanrıları’nın yaşadığı yer)

7 – Alfaheim (Beyaz alfların yaşadığı âlem)

8 – Svartalfaheim (Siyah alfların yaşadığı âlem)

9 – Mannaheim (İnsanların yaşadığı âlem; Midgard da burada bulunur) (676)

Eski Viking dînindeki en önemli öğelerden biri de “Kader Ağacı” olan Yggdrasil (Yggdrasill) adlı ağaçtır. (677) Ağacın altındaki dişi olarak tarif edilen “Kader Kuyusu”nda insan yaşamının yönü tayin edilir. Ağaç iki kökten destek almaktadır. Köklerden biri yeraltı dünyasına uzanır (Hel), buz devlerinin dünyasına ve diğeri insan varlıklarının dünyasına. Tüm dünyanın refahı Yggdrasil adlı bu ilkel ağaçla ilişkilidir. Yggdrasil adlı kutsal ağaç, İskandinav mitolojisinin ana çizgisi hatta bu mitolojide hayatı ve yaşamı temsil eden yegâne semboldür. Yaprakları ve dalları görünmez bir biçimde tüm gökyüzünü ve evreni sarar, kökleri de dünyanın her yerine ve en derinlere sıkı sıkıya tutunmuştur. En büyük kök tanrıların konakladığı Asaheim âlemindedir. Kutsal ağaç Yggdrasil, HvergelmirMimir ve Urdar adlı üç kaynaktan beslenir. (678) Bu kaynaklar ağacın hayatta kalmasını sağlarlar ve onların varlığı da sadece ağaçla mantık bulur. Urdar’ın etrafında üç kadın oturur: Biri “Urd” yani geçmiş, biri “Verdandi” yani şimdiki zaman ve son olarak “Skuld” yani gelecek. Bu üç kadın zamanın gerçek hâkimleri ve herşeyi bilen, herşeyden haberdar olanlardır. (679)

Kader ve zaman kavramları da İskandinavyalılar’ın en fazla önem verdikleri iki kavramdır. İskandinav halkı (prehistorik çağlardan Viking dönemine kadar) kadere inanır, kaderci bir halktır. Ölüm zamanları daha önceden yazılmıştır ve bundan kaçmak imkânsızdır. Doğumdan itibaren önceden belirlenmiş bir yaşama inancı vardır. Ancak buna rağmen kaderlerini yenmek için ölümüne savaşırlar. Birşeye karşı savaşmak ve kazanmak, İskandinav halkının en önemli karakteristik özelliğidir. (680)

Vikingler’in dînî inancında doğaya, nehirlere ve göllere, denizlere büyük önem verilir ve adetâ kutsiyet atfedilirdi. Nehirler ve göller özellikle kutsal yerlerdi ve bu yüzden itikadları gereği nehir veya göl kenarında yaşamayı seçerlerdi. (681) “Thingplatz”, kutsal bir bölge olarak kabul edilirdi. Kan dökmek ciddi bir suç sayılırdı. Yasa, dünyanın ilahî bir alanıydı. (682)

Dînî bayramlarına “Blót” deniyordu. Bu kelime onların Viking dilinde “güçlendirmek” anlamına geliyor. Dolayısıyla onlar düzenledikleri dînî bayram ve festivallerle güç depoluyorlardı. (683)

Vikingler’in belli başlı dînî bayramları şunlardı:

    ● Gói-blót: İlkbaharda, Mart ayının ortalarında kutlanırdı. “Doğum bayramı” da deniyordu. Bizde de yani Ön Asya halkları tarafından aynı tarihte (21 Mart) ve aynı anlamda kutlanılan Nevruz gibi.

    ● Sommerblót: Nisan ayının ortasında kutlanırdı. Yaz bayramıydı. Bu bayram Baş Tanrı Odin’e atfedilirdi. Bu bayram ile askerî hazırlıklara başlanırdı, savaşçı anlamda kutlanan bir bayramdı.

    ● Álfablót: Hangi tarihlerde kutlandığını bilmemekle birlikte muhtemelen Sonbahar bayramı olarak kutlandığını tahmin ediyoruz. Bu bayrama sadece kadınlar katılırdı, erkeklerin iştirak etmesi yasaktı.

    ● Jól: Kış bayramıydı. Bu bayram Frøya’ya atfedilirdi. Genellikle bol bol şarap içerek kutladıkları bir bayramdır. Muhtemelen soğuğa karşı vücûd direnişini sembolize etmektedir. (684)

Vikingler’de âhiret inancı vardı, öldükten sonra dirilmeye inanırlardı. Ölen kişinin en kıymetli eşyalarıyla birlikte uğurlanması, bu inancın en bariz göstergesi. Yaşayanlar ile ölenler arasındaki ilişki, karşılıklıydı. (685) Vikingler cenaze törenlerini, ölülerini tahtadan ve içi toprakla doldurulmuş bir kayığa koyup yakarak gerçekleştirirlerdi. Ölenler, çeşitli ikram ve sunularla mutlu edilmesi gereken bir güç kaynağı olurlardı. Ölenler, hayattaki akrabaları için önemli bir rol oynamaya devam ederler. (686) Arkeolojik bulgular, çeşitli arkeolojik kazılarda ortaya çıkartılan Viking kemiklerinin yanında o kişinin şahsî eşyalarının da bulunması, Vikingler’deki âhiret inancını doğruluyor. (687) Ölen kişinin akrabaları, ölümün 7. gününde yemek yapıp komşulara dağıtırdı. Bu yemeğe “gravøl” veya “arveøl” denirdi. (688) Yeni doğan bebeğe, ölen bir aile büyüğünün ismi verilirdi. Böylece ölmüş olan o kişinin, yeni doğan bebeğin cismaniyetinde yeniden hayat bulduğuna inanılırdı. (689) Ölen Viking’in yakıldığı yere (mezar) artık ona ait olacak olan büyük bir taş konur. Bu taşı kadınlar koyarlar. Bu da Viking toplumunda kadınların nasıl önemli bir konuma sahip olduklarını gösteriyor. (690) Ölenler, öbür dünyada “Valhalla” (= bizdeki Cennet) denen, savaşta ölenlerin (= bizdeki şehîdler) gittikleri büyükçe, görkemli bir salona giderler. Valhalla, Ásgård’da bulunmaktadır ve Tanrı Odin tarafından yönetilmektedir. (691)

Vikingler’in eski dînlerini terk etmesi ve büyük çoğunluğunun Hristiyan, az bir kısmının da Müslüman olması, fetihler için yaptıkları seferler esnasında, Rusya, Kafkasya, Ortadoğu, Kuzey Afrika, Endülüs, Merkezî Avrupa ve Britanya’da karşılaştıkları ve dînleriyle tanıştıkları Hristiyan ve Müslüman milletler vesileyle oluyor ve bir anda, her yerde aynı zamanda değil, peyderpeyh ve uzun bir zaman zarfında, ayrıca farklı farklı coğrafyalarda farklı biçimlerde gelişen bir süreçtir.

Bu süreçte yaşananlarla ilgili çok ilginç bir anekdotu paylaşmak istiyoruz. Hem güldüren, hem düşündürten bir hadisedir.

Kitapları birçok farklı dile çevrilen Uruguaylı gazeteci ve yazar Eduardo Germán Hughes Galeano (1940 – 2015)’nun, ölümünden dört yıl önce, 2011 yılında kaleme aldığı “Los Hijos de Los Dias” (Ve Günler Yürümeye Başladı) adlı kitabından aktarıyoruz:

960 yılı civarında Hristiyan misyonerler İskandinavya’yı istilâ edip Vikingler’i tehdit ettiler, “Eğer pagan adetlerini sürdürürseniz sonsuz ateşin yandığı Cehennem’e gidersiniz” diyerek.

Vikingler bu güzel haber için teşekkür ettiler. Zira onlar soğuktan titriyorlardı, korkudan değil.

Vikingler’in Hristiyan misyonerlere verdiği cevap şu: “Bu güzel haber için size teşekkür ediyoruz. Çünkü biz burada soğuktan donuyoruz. Cehennem ne güzelmiş, sıcak bir yer. Sizin yaptığınız tehditler, bizim hoşumuza gider.” (692)

Birazdan okuyacaklarınızı ise şaşkınlıkla karşılayacak ve vereceğimiz bilgileri hayretler içinde takip edeceksiniz:

Bugün İngilizce’de SalıÇarşambaPerşembe ve Cuma günlerinin isimleri olan “Tuesday”“Wednesday”“Thursday” ve “Friday” sözcükleri, gerçekte “Tyrsday”“Odinsday”“Thorsday” ve “Freyday” ifadelerinden doğmuş olup Eski İskandinavya Tanrıları’na atfen kullanılmıştır ve “Tyr’ün Günü”“Odin’in Günü”“Thor’un Günü” ve “Frey’in Günü” demektir. “Tyrsday = Tuesday” (Tyr’ün Günü  = Salı)“Odinsday = Wednesday” (Odin’in Günü = Çarşamba)“Thorsday = Thursday” (Thor’un Günü = Perşembe) ve “Freyday = Friday” (Frey’in Günü = Cuma), İskandinavya Tanrıları’nın isimlerinden dolayı İngilizce’de kullanılan gün isimleridirler. (693)

● Tyrsday (= Tyr’ün Günü) → Tuesday (= Salı)

● Odinsday (= Odin’in Günü) → Wednesday (= Çarşamba)

● Thorsday (= Thor’un Günü) → Thursday (= Perşembe)

● Freyday (= Frey’in Günü) → Friday (= Cuma) (694)

İngilizce’deki diğer gün isimleri olan “Monday” (Pazartesi)Saturday (Cumartesi) ve “Sunday” (Pazar) kelimeleri ise Ay (Moon)Satürn (Saturn) ve Güneş (Sun)’ten dolayı verilmiştir. Gök cisimlerine atfen isimlendirilmişlerdir. (695)

Vikingler’in İngiltere’nin etnik yapısına, kültürüne ve hatta diline büyük etkileri olmuştur. Günümüz İngilizce’sinde İskandinavya menşeli yüzlerce Vikingce (Eski Norsça) kökenli kelime vardır. “Husband”“fellow”“law”“outlaw”“knife”“race”“thrift”“window”“sister” gibi oldukça temel ve yaygın olan kelimeler; “skirt”“ski”“sky” gibi “sk-” ile başlayan kelimeler İskandinavya / Viking kökenlidir. (696)

Danimarka Vikingleri’nin iskân ettiği Kuzey İngiltere’deki birçok yer adı Danca kökenlidir. Winthorpe gibi “-thorpe” ile biten ve GrimsbyRugbySelbyBarnbySothebyDerbyWhitbyAislabyBalby gibi “-by” ile biten yer adları buna örnek verilebilir. (697) Sadece Yorkshire’de “–by” ile biten 210 yer adı vardır. Lincolnshire’da 220 adet İskandinavya / Viking kökenli yer adı bulunmaktadır. Bir sonek olarak “–by”, eski Viking dilinde ve halen kullanılmakta olan Danca, İsveççe ve Norveççe dillerinde “köy”“şehir”“yerleşim birimi” anlamlarına gelmektedir. (698)

Sadece bunlar da değil.

Eski Viking Tanrıları, bugün pekçok yerleşim birimlerinin hatta başkentlerin isimlerinde de halen yaşamaya devam ediyorlar.

Faroe Adaları’nın başkenti olan Torshavn (Tórshavn; Thorshavn) şehrinin ismi, “Thor’un Limanı” demektir. Eski Viking Tanrısı Thor’un ismini taşımaktadır. (699) Fareoliler zaten kendilerini Vikingler döneminden kalma bir kavim olarak kabul ederler. (700)

Faroe Adaları’nın başkenti Tórshavn (Thorshavn)’ın yanısıra, Danimarka’daki Thorsager, İsveç’teki Thorsborg ve Thorsbro, Norveç’teki Thorsbiörg, İngiltere’deki Thurstable ve Thors Well, İzlanda’daki ThorsnessThornesslönd ve Thorsmörk, hepsi de eski Viking Tanrısı Thor’un ismine atfen bu adları taşıyan yerleşim birimleridirler. İzlanda’da akan Thorsa Nehri de aynı şekilde. (701)

Daha ilginci de şu: Eski Viking Tanrısı Thor, daha önce anlattığımız üzere, “Yıldırım Tanrısı”dır. Bugün Almanca’da “yıldırım” anlamına gelen “donner” kelimesi de buradan türemiştir. Zaten İngilizce’de “Thor’un Günü” anlamında ismi “Thursday” olan Perşembe gününün Almancası “Donnerstag” şeklindedir, yani “Yıldırım Günü”.

Yıldırım Tanrısı Thor’a atfen şehirler olur da, Baş Tanrı Odin’e atfen şehirler olmaz mı?

Danimarka’nın 3. büyük şehri olan Odense’nin ismi Viking Tanrısı Odin’e atfen verilmiştir. Şehir ilk olarak Odinsey ismiyle kurulmuştur ve “Odin’e adanmış yer” demektir. (702)

Yukarıda da anlattığımız üzere, bugünkü Rusya ve Ukrayna ülkelerini kuranlar Vikingler’dir. Vikingler 882 yılında Kiev Rus Devleti’ni kurmuşlardı. (703) Bir görüşe göre, Ukrayna’nın 4. büyük şehri olan Dinyeper (Днiпрo)’in de aslında gerçek ismi Odinyeper’dir. Vikingler bu isimle kurmuş, Baş Tanrı Odin’e ithaf etmişlerdir. Zamanla ismin başharfi düşmüş, Dinyeper halini almıştır. (704)

Eski Viking Tanrıları’nın halen yaşamaya devam ettiği alanlar, sadece gün isimleri ve şehir isimleri değildirler. Bugün dünyada, bir Viking Tanrısı’nın ismini taşıyan parlamento dahi vardır.

Türkiye’de özellikle bir aralar “kara para” iddiâları nedeniyle epey gündem olan Man Adası’nın parlamentosunun ismi Tynwald (Tinvaal)’dır ve 979 tarihinde Vikingler tarafından kurulmuştur.

Bugün Birleşik Britanya Krallığı’na bağlı olan Man Adası (Ellan Vannin)’nın parlamentosu olan Tynwald, niçin bu ismi taşımaktadır? Vikingler bu parlamentoyu kurarken – ki dünyanın en eski parlamentolarından biridir – ona niçin bu ismi vermişlerdir?

Az önce Viking dînini ve tanrılarını anlattığımız üzere, Vikingler’de “Savaş, Zafer ve Adalet Tanrısı”nın ismi Tyr (Týr)’dür. Böyle olduğu içibn “týrn”“tyn” veya “tinn”, onların dilinde “adalet” anlamına geliyordu. Adalet Tanrısı Tyr’ün adaletli yönetimini temsilen, kurdukları parlamentoya bu ismi verdiler. Man Adası’nın parlamentosu olan Tynwald, halen bu Viking Tanrısı’nın ismini taşımaktadır. (705)

Britanya’dayız…

Anglo – Sakson Paganizmi ya da Anglo – Sakson Heatenizmi, Kuzeybatı Avrupa’nın ve Britanya Adası’nın Hristiyanlık öncesi, 5. – 8. yy’lar arasındaki eski inançlarını ve dînî uygulamalarını ifade eder. Britanya’daki Anglo – Saksonlar’ın, Cermen kollektif halklarının Hristiyanlık öncesi çoktanrılı dînini tanımlar. Dînî çalışmalarda, bir bütün olarak Cermen dîninin bir bileşeni ve özellikle ana kıtadaki Güney Cermen dîninin bir parçası olarak sınıflandırılır. (706)

Anglo – Sakson Paganizmi, uygulayıcılarının birçok tanrıya inandığı çoktanrılı bir inanç sistemiydi. Tanrılara tekil olarak “ós” (tanrı) veya çoğul olarak “ése” (tanrılar) denirdi. Başlıca tanrıları; Wōden (ana tanrı), Frīg (en yüksek tanrıça), Þunor (gök gürültüsü tanrısı), Tīw / Tīg (kılıçla savaşan tanrı) ve Bældæg / Beldeg / Beldeyg (ana tanrı Wōden’in oğlu) idi. (707)

Anglo – Sakson Paganizmi’nin kozmolojik inançları hakkında çok az şey biliniyor. Her topluluğun, geniş çapta paylaşılan bir “altta yatan bir sistem” olabileceği düşünülmesine rağmen, muhtemelen kozmolojiye dair kendi bakış açılarına sahip idiler. (708) 10. yy’a ait “Dokuz Bitki Tılsımı”, daha önceki bir pagan kozmolojik inancına atıfta bulunabilecek yedi dünyadan bahseder. (709) Kadere karşılık gelen kavramları “wyrd” idi, (710) Her ne kadar böyle bir inancın varlığına doğrudan tanıklık edecek hiçbir kanıtımız olmasa da, Anglo – Saksonlar’ın kozmolojik bir dünya ağacına inanmış olma olasılığı hayli yüksek görülmüştür. (711) Bazı bilim insanlarının iddiâ ettiği gibi, “dünya ağacı” kavramının ortak bir Hind – Avrupa kökünden türetilmiş olabileceği durumu sözkonusuysa, bu fikir desteklenebilir. (712)

Almanya’dayız…

Eski Cermen Paganizmi ya da Eski Cermen Heatenizmi, Merkezî Avrupa’daki Cermen halklarının 5. – 8. yy’lar arasındaki, Hristiyanlık öncesi eski inançlarını ve dînî uygulamalarını kapsar. Cermen dilleri proto – Hind – Avrupa dillerinden geliştiğinden, Cermen mitolojisi de nihayetinde proto – Hind – Avrupa dînlerinin bir türevidir. İskandinavya’daki petroglifler gibi arkeolojik kalıntılar, en azından İskandinav Tunç Çağı’ndan beri Cermen mitolojisinde süreklilik olduğunu gösteriyor. Kuzey Cermen ve daha az ölçüde Anglo – Sakson mitolojisiyle karşılaştırıldığında, Kıta Cermen Paganizmi’nin örnekleri son derece parçalıdır. (713)

Cermen mitolojisine ilişkin en eski yazılı kaynaklar, Romalı yazarların edebiyatını içerir. Buna Roma İmparatoru Gaius Iulius Caesar (M. Ö. 100 – M. Ö. 44)’ın “Galya Savaşları Üzerine Yorumlar” adlı yazıları (714), eski Yunan tarihçi, coğrafyacı ve filozof Strávon (M. Ö. 63 – M. S. 24)’un “Geoğrafiká” (Coğrafya) adlı eseri (715) ve Romalı tarihçi, hatip, avukat ve senatör Publius Gaius Cornelius Tacitus (56 – 120)’un “Germania” (Cermenistan) adlı eseri (716) dahildir. Cermen mitolojisi üzerine daha sonraki Latince kaynaklar arasında, Got asıllı Bizanslı bürokrat İordánis o Alanós (? – 552)’un kısaca “Getica” olarak bilinen “De Origine Actibusque Getarum” (Tanrılar’ın Kökeni ve Eylemleri) adlı eseri (717), Venedikli tarihçi ve piskopos Paolo Diacono (720 – 99)’nun “Historia Langobardorum” (Lombardiya Tarihi) adlı eseri (718), Anglo – Sakson dünyasının ilk tarih yazarı olan İngiliz tarihçi, kronolog ve teolog Bǣda (673 – 735)’nin “Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum” (İngiliz Halkının Kilisevî Tarihi) adlı eseri (719), Bremenli Cermen piskopos Azîz Rimbert (830 – 88)’in “Vita Ansgarii” (Ansgar’ın Yaşamı) adlı eseri (720), Bremenli Cermen tarihçi ve piskopos Adam von Bremen (1050 – 85)’in “Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum” (Hamburg Piskoposlarının Eylemleri) adlı eseri (721) ve Danimarkalı tarihçi, teolog ve yazar Saxo Grammaticus (1160 – 1216)’un “Gesta Danorum” (Danlar’ın Eylemleri) adlı eseri (722) zikredilebilir.

Eski Cermen Dîni’nde Tanrılar ve yaratılış mitolojisi, yukarıda ayrıntılı bir şekilde anlatığımız Eski Viking Dîni ile aynıdır. Bir farkla ki, insanın yaratılışı ve ilk insanın kim olduğu konusu – ki bizi ilgilendiren de bu – değişiktir.

     Tacitus’un “Germania” (Cermenistan) adlı eserinde yazdığına göre, Cermen Dîni’ne göre Tanrı tarafından yaratılan ilk insan, Tuisto ve oğlu Mannum’dur. Tuisto adlı bu ilk insan ve O’nun oğlu Mannum, Cermen halkının atalarıdırlar. Romalı tarihçi, hatip, avukat ve senatör Tacitus, Latince olarak kaleme aldığı “Germania” adlı eserinde bunu şöyle anlatır:

     “Celebrant carminibus antiquis. Quod unum apud illos memoriae et annalium genus est. Tuisconem deum Terra editum et filium Mannum originem gentis conditorisque.” (Halklarının ataları ve kurucuları olarak, Cermenler’i eski şarkılarla yüceltiyorlar. Sahip oldukları tek tür tarihsel gelenek, topraktan büyümüş bir Tanrı olan Tuisto ve oğlu Mannus.” (723)

     “Tuisto” ismi, Hind – Avrupa dillerinde “iki” (Kürtçe’de “du”, Farsça’da “do”, Yunanca’da “dúo“, İtalyanca’da “due”, Fransızca’da “deux”, Almanca’da “zwei”, Danca’da “to”, İngilizce’de “two”) sayısından (sözcüğünden) türetilmiş bir isim olup “İki kez” yani “Çift” demektir. (724) Bu da ilk insan olan Tuisto’nun çift cinsiyetli (hem erkek hem kadın) olduğunu ve kendi kendini dölleyerek Mannum’u doğurduğunu gösteriyor.

“Mannum” adı da Almanca’da “adam” anlamına gelen “mann” sözcüğünden gelir. Ancak daha önce Hinduizm’i anlatırken bahsettiğimiz üzere, Hinduizm inancına göre Tanrı (Brahma) tarafından yaratılan ilk insanın adı Manu (मनुः)’dur. (725) İlk insan olan “Manu”nun ismi, Sanskritçe’de “İnsan” anlamına gelir. Bu kelime de Sanskritçe’de “düşünmek” anlamına gelen “man” sözcüğünden türemiştir. (726) Dolayısıyla “Manu”, tam olarak “düşünen varlık” demek. Bu da bugün kullandığımız “Homo sapiens” ifadesine tekabül etmekte. Bir de ilginç bir bilgi: Bugün Batı dillerinde “insan” veya “adam” anlamına gelen “man” kelimesi işte buradan, Hinduizm’deki ilk insan olan Manu’dan gelir.

Yunanistan’dayız…

– devam edecek –

     DİPNOTLAR:

(587): Else Roesdahl, The Vikings, s. 9 – 22, Penguin Books, Londra 1998 / İbrahim Sediyani, Vikingler Selam Durdu Ben Âşık Olunca İskandinavya’ya – 32, Sediyani Seyahatnamesi, cilt 10, bölüm 32, İskandinavya gezisi, 28 Aralık 2017

(588): Wladyslaw Duczko, Viking Rus, s. 10 – 11, Brill Publishers, Leiden 2009 / İbrahim Sediyani, age

(589): Stephen Turnbull, The Walls of Constantinople (AD 324 – 1453), Osprey Publishing, Oxford 2004 / İbrahim Sediyani, age

(590): Colleen E. Batey – James Graham Campbell, Cultural Atlas of the Viking World, s. 198, Facts on File, New York 1994 / İbrahim Sediyani, age

(591): Encyclopædia Britannica, “Viking” maddesi / İbrahim Sediyani, age

(592): Fjodor Andrushchuk, The Vikings in the East, s. 553, Routledge Books, Londra 2008

(593): Encyclopædia Britannica, “Rurik Dynasty” maddesi / İbrahim Sediyani, age

(594): İbrahim Sediyani, Adını Arayan Coğrafya, s. 33, Özedönüş Yayınları, İstanbul 2009 / İbrahim Sediyani, age

(595): Matthias Springer, Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, cilt 21, “Normannen – Historische Bedeutung des Wortes”, s. 361 – 365, De Gruyter Verlag, Berlin 2002 / İbrahim Sediyani, age

(596): Peer Sveaas Andersen – Holger Arbmann, Kulturhistorisk Leksikon for Nordisk Middelalder, cilt 12, “Normanner”, Kopenhag 1967 / İbrahim Sediyani, age

(597): Hubert Houben, Die Normannen, C. H. Beck Verlag, Münih 2012 / İbrahim Sediyani, age

(598): Jens Jacob Asmussen Worsaae, De Danskes Kultur i Vikingetiden, Kopenhag 1873 / İbrahim Sediyani, Vikingler Selam Durdu Ben Âşık Olunca İskandinavya’ya – 33, Sediyani Seyahatnamesi, cilt 10, bölüm 33, İskandinavya gezisi, 9 Ocak 2018

(599): Wladyslaw Duczko, Viking Rus, s. 10 – 11, Brill Publishers, Leiden 2009 / İbrahim Sediyani, age

(600): Matthias Springer, Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, cilt 21, “Normannen – Historische Bedeutung des Wortes”, s. 361 – 365, De Gruyter Verlag, Berlin 2002 / İbrahim Sediyani, age

(601): Tim Folger, Why Did Greenland’s Vikings Vanish?, Smithsonian Magazine, Mart 2017 / İbrahim Sediyani, age

(602): Peer Sveaas Andersen – Holger Arbmann, Kulturhistorisk Leksikon for Nordisk Middelalder, cilt 12, “Normanner”, Kopenhag 1967 / İbrahim Sediyani, age

(603): Fjodor Andrushchuk, The Vikings in the East, s. 553, Routledge Books, Londra 2008 / İbrahim Sediyani, age

(604): Martin Kaufhold, Europas Norden im Mittelalter: Die Integration Skandinaviens in das Christliche Europa (9. – 13. Jh.), Darmstadt 2001 / İbrahim Sediyani, age

(605): Colleen E. Batey – James Graham Campbell, Cultural Atlas of the Viking World, s. 198, Facts on File, New York 1994 / İbrahim Sediyani, age

(606): Vikingarna, Utställningskatalog till Florensutställningen, Malmö Museer, Floransa 1989 / İbrahim Sediyani, age

(607): Peter Sawyer, The Viking Expansion, The Cambridge History of Scandinavia, cilt 1, s. 105, Cambridge 2003 / İbrahim Sediyani, age

(608): The Encyclopaedia of Islam, cilt 8, bölüm 139 – 140, s. 620, Brill Publishing, Leiden 1994 / James E. Montgomery, Ibn Fadlan and the Rusiyyah, Journal of Arabic and Islamic Studies, 2000 / İbn-i Xordadbî, Kitab’el- Mesalik we’l- Memalik, 1972 / Marienne Vedeler, Silk for the Vikings, Oxbow Books, Oxford 2014 / İbn-i Misgevêy, Tecarub’el- Umam / William E. Watson, Ibn al- Athīr’s Accounts of the Rūs: A Commentary and Translation, Canadian & American Slavic Studies, 2001 / El- Mesudî, Muruc’uz- Zeheb we Meâdîn’ul- Cewher, Beyrut 2008 / İbn-i Ezraq el- Fariqî, Mervanî Kürtleri Tarihi, Koral Yayınları, İstanbul 1975 / İbn-i Esir, El- Kâmil fi’t- Tarih, cilt 5, Beyrut 2007 / İbn-i Haldun, Kitab’ul- İber we Diwan’ul- Mubtedeî we’l- Xaber fi Eyyam’il- Arabî we’l- Acemî we’l- Berber wemen Âsârahum min Zew’is- Sultan’il- Ekber, cilt 4, Beyrut 2010 / Ebû’l- Fidâ, Muhtasar û Ahbar’il- Beşer, cilt 2, Kahire / Yaqubî, El- Buldan, Beyrut 2001 / Zehebî, Tarih’ul- İslam we Wefeyat’ul- Meşahir we’l- E’lam, cilt 17, Beyrut 1997 / İbn-i Said el- Mağribî, El- Muğrib fi Hule’l- Mağrib, cilt 1, Kahire 1955 / İbn-i Werdî, Tarih, cilt 1, Beyrut 1996 / Makkarî, Nefh’ut- Tib min Ğusn’il- Endelus’ir- Ratib, cilt 1, Beyrut 1997 / Nuweyrî, Nihayet’ul- Arab fi Funûn’il- Edeb, cilt 23, Kahire 2003 / İbn-i İzarî, Kitab’ul- Beyan’il- Muğrib fi Axbar-i Endelus we’l- Mağrib, cilt 1, Beyrut 1983 / Marrakeşî, El- İstibsar fi Acaib’ul- Emsar, Bağdat 1986 / Bekrî, El- Mesalik we’l- Memalik, cilt 2, Beyrut 2003 / Himyerî, Er- Rawdu’l- Mi’târ fi Xaber’il- Aktâr, cilt 1, Beyrut 1984 / İbni Kutiyye, Tarih-u İftitah’il- Endelus, Beyrut 1994

(609): İbn-i Xordadbî, Kitab’el- Mesalik we’l- Memalik, 1972 / ayrıca bkz. Michael Jan De Goeje, Ibn Khurdadhbih: Kitāb al- Masālik wa’l- Mamālik, Brill Publishing, Leiden 1889 / William E. Watson, Ibn al- Athīr’s Accounts of the Rūs: A Commentary and Translation, Canadian & American Slavic Studies, 2001/ İbrahim Sediyani, Vikingler Selam Durdu Ben Âşık Olunca İskandinavya’ya – 37, Sediyani Seyahatnamesi, cilt 10, bölüm 37, İskandinavya gezisi, 9 Şubat 2018

(610): El- Mesudî, Muruc’uz- Zeheb we Meâdîn’ul- Cewher, Beyrut 2008 / ayrıca bkz. Ann Christys, The Vikings in the South Through Arab Eyes, s. 14 / İbrahim Sediyani, age

(611): El- Mesudî, Muruc’uz- Zeheb we Meâdîn’ul- Cewher, cilt 1, s. 141, Beyrut 2008 / İbrahim Sediyani, age

(612): Njord Kane, Muslim Vikings? Nortmen in the Islamic World, Spangenhelm – An Adventure in History, 28 Ağustos 2016, http://spangenhelm.com/islamic-muslim-vikings/ / İbrahim Sediyani, age

(613): İbn-i Fadlan Seyahatnamesi / ayrıca bkz. James E. Montgomery, Ibn Fadlan and the Rusiyyah, Journal of Arabic and Islamic Studies, bölüm 3, 2000 / İbrahim Sediyani, age

(614): Marianne Vedeler, Silk for the Vikings, s. 34, Oxbow Books, Oxford 2014 / İbrahim Sediyani, age

(615): İbn-i Xordadbî, Kitab’el- Mesalik we’l- Memalik, 1972 / ayrıca bkz. Michael Jan De Goeje, Ibn Khurdadhbih: Kitāb al- Masālik wa’l- Mamālik, Brill Publishing, Leiden 1889 / William E. Watson, Ibn al- Athīr’s Accounts of the Rūs: A Commentary and Translation, Canadian & American Slavic Studies, 2001 / İbrahim Sediyani, age

(616): Arvid Ystad, Frimurerne i Vikingtiden, kitabın tümü, Pax Forlag, Oslo 2016 / İbrahim Sediyani, Vikingler Selam Durdu Ben Âşık Olunca İskandinavya’ya – 39, Sediyani Seyahatnamesi, cilt 10, bölüm 39, İskandinavya gezisi, 5 Mart 2018

(617): İbrahim Sediyani, age

(618): Thomas A. DuBois, Nordic Religions in the Viking Age, s. 44 ve 206, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1999 / İbrahim Sediyani, age

(619): Andres Andrén, Tracing Old Norse Cosmology: The World Tree, Middle Earth, and the Sun in Archaeological Perspectives, s. 14, Nordic Academic Press, Lund 2014 / Timothy Insoll, The Oxford Handbook of the Archaeology of Ritual and Religion, Anders Andrén, “Old Norse and Germanic Religion”, s. 846, Oxford University Press, Oxford & New York 2011 / İbrahim Sediyani, age

(620): Odd Nordland, Valhall and Helgafell: Syncretistic Traits of the Old Norse Religion, Scripta Instituti Donneriani Aboensis, sayı 3, s. 66, The Donner Institute, Åbo 1969 / Eswald Oswald Gabriel Turville-Petre, Myth and Religion of the North: The Religion of Ancient Scandinavia, s. 3, Greenwood Press Westport 1975 / Britt-Mari Näsström, Fragments of the Past: How to Study Old Norse Religion, Scripta Instituti Donneriani Aboensis, sayı 17, s.  12, The Donner Institute, Åbo 1999 / Britt-Mari Näsström, Freya: The Great Goddess of the North, s. 1, Clock & Rose Press, Harwich 2003 / Gro Steinsland, Norrøn Religion, s. 12, Pax Forlag A/S, Oslo 2005 / Lotte Hedeager, Iron Age Myth and Materiality: An Archaeology of Scandinavia (AD 400 – 1000), s. 104, Routledge Publishing, Londra & New York 2011 / Kristina Jennbert, Animals and Humans: Recurrent Symbiosis in Archaeology and Old Norse Religion, s. 12, Nordic Academic Press, Lund 2011 / Anders Andrén, Behind “Heathendom”: Archaeological Studies of Old Norse Religion, Scottish Archaeological Journal, sayı 27, s. 106, Glasgow Archaeological Society, Glasgow 2005 / Anders Andrén – Kristina Jennbert – Catharina Raudvere, Old Norse Religion in Long-Term Perspectives, s. 12, Nordic Academic Press, Lund 2006 / İbrahim Sediyani, age

(621): Eswald Oswald Gabriel Turville-Petre, Myth and Religion of the North: The Religion of Ancient Scandinavia, s. 3, Greenwood Press Westport 1975 / Gro Steinsland, Words and Objects: Towards a Dialogue between Archaeology and History of Religion, s. 212, Norwegian University Press, Oslo 1986 / İbrahim Sediyani, age

(622): Christopher Abram, Myths of the Pagan Norths: The Gods of the Norsemen, s. 16, Continuum Publishing, Londra & New York 2011 / İbrahim Sediyani, age

(623): Thomas A. DuBois, Nordic Religions in the Viking Age, s. 8, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1999 / İbrahim Sediyani, age

(624): Heather O’Donoghue, From Asgard to Valhalla – The Remarkable History of the Norse Myths, s. 8, I. B. Tauris Publishing, Londra & New Yok 2008 / Paul Cavill, The Christian Tradition in Anglo-Saxon England: Approaches to Current Scholarship and Teaching, Judith Jesch, “Scandinavians and ‘Cultural Paganism’ in Late Anglo-Saxon England”, s. 55, D. S. Brewer Publishing, Cambridge 2004 / Thomas A. DuBois, Nordic Religions in the Viking Age, s. 52, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1999 / İbrahim Sediyani, age

(625): Jacqueline Simpson, Some Scandinavian Sacrifices, Folklore, sayı 78, s. 190, Folkestone 1967 / İbrahim Sediyani, age

(626): Margaret Clunies Ross, Prolonged Echoes: Old Norse Myths in Medieval Northern Society, cilt 1, “The Myths”, s. 41, Odense University Press, Odense 1994 / Stefan Brink – Neil Price, The Viking World, Anders Hultgård, “The Religion of the Vikings”, s. 212, Routledge Publishing, Londra & New York 2008 / İbrahim Sediyani, age

(627): Timothy Insoll, The Oxford Handbook of the Archaeology of Ritual and Religion, Anders Andrén, “Old Norse and Germanic Religion”, s. 856, Oxford University Press, Oxford & New York 2011 / İbrahim Sediyani, age

(628): Hilda Roderick Ellis Davidson, Gods and Myths of Northern Europe, s. 14, Penguin Books, Londra 1990 / İbrahim Sediyani, age

(629): Timothy Insoll, The Oxford Handbook of the Archaeology of Ritual and Religion, Anders Andrén, “Old Norse and Germanic Religion”, s. 846, Oxford University Press, Oxford & New York 2011 / İbrahim Sediyani, age

(630): Michael Strausberg, Kontinuitäten und Bruche in der Religionsgeschichte, Stefan Brink, “Mythologizing Landscape: Place and Space of Cult and Myth”, s. 88, De Gruyter Verlag, Berlin 2001 / Thomas A. DuBois, Nordic Religions in the Viking Age, s. 41, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1999 / İbrahim Sediyani, age

(631): Stefan Brink – Neil Price, The Viking World, Anders Hultgård, “The Religion of the Vikings”, s. 212, Routledge Publishing, Londra & New York 2008 / İbrahim Sediyani, age

(632): Hilda Roderick Ellis Davidson, Gods and Myths of Northern Europe, s. 14, Penguin Books, Londra 1990 / Thomas A. DuBois, Nordic Religions in the Viking Age, s. 44 ve 206, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1999 / Anders Andrén – Kristina Jennbert – Catharina Raudvere, Old Norse Religion in Long-Term Perspectives, s. 13, Nordic Academic Press, Lund 2006 / İbrahim Sediyani, age

(633): Anders Andrén – Kristina Jennbert – Catharina Raudvere, Old Norse Religion in Long-Term Perspectives, s. 13, Nordic Academic Press, Lund 2006 / İbrahim Sediyani, age

(634): Karen Bek-Pedersen, The Norns in Old Norse Mythology, s. 10, Dunedin Academic Press, Edinburgh 2011 / İbrahim Sediyani, age

(635): Hilda Roderick Ellis Davidson, Gods and Myths of Northern Europe, s. 16, Penguin Books, Londra 1990 / İbrahim Sediyani, age

(636): Hilda Roderick Ellis Davidson, The Lost Beliefs of Northern Europe, s. 1 ve 18, Routledge Publishing, Londra & New York 1993 / İbrahim Sediyani, age

(637): Tim Jensen – Mikael Rothstein – Jørgen Podemann Sørensen, Gyldendals Religionshistorie, Jens Peter Schødt, “Nordiske Religion”, s. 174 – 176, Gyldendal Forlag, Kopenhag 1994 / İbrahim Sediyani, age

(638): Hilda Roderick Ellis Davidson, Gods and Myths of Northern Europe, s. 213, Harmondsworth Publishing, Londra 1966 / İbrahim Sediyani, age

(639): Gro Steinsland, Norrøn Religion, s. 29, Pax Forlag A/S, Oslo 2005 / İbrahim Sediyani, age

(640): John Lindow, Supernaturel Others and Ethnic Others: A Millenium of World Views, s. 21, Scandinavian Studies, Sayı 67, Kış 1995 / İbrahim Sediyani, age

(641): Padraic Colum, The Children of Odin: The Book of Northern Myths, s. 2, Abela Publishing, Londra 2010 / Alan Cameron, The Last Pagans of Rome, s. 28 – 30, Oxford University Press, Oxford 2011 / Njord Kane, The Vikings – The Story of a People, Spangenhelm Publishing, 2016 / İbrahim Sediyani, age

(642): Kim Hjardar – Vegard Vike, Vikings at War, s. 22, 32 – 41, 62 – 64, 72, 76 – 80, 84 – 89, 97 – 98, 107 – 109, 123, 156 – 158, 176 – 183 – 184, 209 ve 384, Casemate Publishers, Oxford & Philadelphia 2016 / Kirsten Wolf, Daily Life of the Vikings, s. 51 – 54, 81, 94, 122, 151 – 158, 163 ve 172, Greenwood Press, Londra 2004 / Jonathan Clemens, A Brief History of the Vikings, kitabın tümü, Constable & Robinson Publishing, Londra 2005 / Andy Orchard, Dictionary of Norse Myth and Legend, s. 115 ve 168 – 169, Cassel Publishing, Londra 1997 / Mindy McLeod – Bernard Mees, Runic Amulets and Magic Objects, s. 30, Boydell Press, Suffolk 2006 / Ursula Dronke, The Poetic Edda: cilt 2, s. 11, 14 – 15, 21 – 23 ve 42, Oxford University Press, Oxford 1997 / Benjamin Thorpe, Northern Mythology, Compromising the Principal Traditions and Superstitions of Scandinavia, North Germany and the Netherlands: Compiled from Original and Other Sources, cilt 2, s. 50 – 51 ve 199, Lumley Publishing, Londra 1851 / Benjamin Thorpe, Edda Sæmundar Hinns Frôða, cilt 2, s. 5, Trübner & Co. Publishing, Londra 1866 / Henry Adams Bellows, The Poetic Edda, s. 8, The American-Scandinavian Foundation, Princeton University Press, Princeton 1936 / Carolyne Larrington, The Poetic Edda, s. 14 – 38 ve 166 – 167, Oxford University Press, Oxford 1999 / Anthony Faulkes, Edda, s. 33, Everyman’s Library Publishing, Londra 1995 / Lee Milton Hollander, Old Norse Poems: The Most Important Nonskaldic Verse Not Included in the Poetic Edda, s. 7 – 8 ve 99, Columbia University Press, New Yok 1964 / Max Hirschfeld, Acta Germanica, “Untersuchungen der Lokasenna”, cilt 1, s. 30 – 31, Mayer & Müller Verlag, Berlin 1889 / Rudolf Simek, Dictionary of Northern Mythology, s. 43, 140 ve 164, D. S. Brewer Publishing, Suffolk 2007 / Jaan Puhvel, Myth and Law Among the Indo-Europeans: Studies in Indo-European Comparative Mythology, Edgar Charles Polomé, “The Indo-European Component in Germanic Religion”, s. 58 – 59, University of California Press, Berkeley 1970 / İbrahim Sediyani, age

(643): Leon Ashworth, Gods and Goddesses of Vikings and Northlands, s. 5, 14 – 16, 22 ve 29, Cherrytree Books, Londra 2006 / Chris Webster, Vikings and their Origins, s. 9 – 11, Folens Publishing, 1993 / Rudolf Simek, Dictionary of Northern Mythology, s. 140 – 142, 235 – 238, 321 v 333, D. S. Brewer Publishing, Suffolk 2007 / Anthony Richard Birley, Agricola and Germany, s. 42 ve 106 – 107, Oxford University Press, Oxford 1999 / Andy Orchard, Dictionary of Norse Myth and Legend, s. 161 ve 168 – 169, Cassel Publishing, Londra 1997 / Mindy McLeod – Bernard Mees, Runic Amulets and Magic Objects, s. 28 – 30 ve 120, Boydell Press, Suffolk 2006 / Georges Dumézil, Gods of the Ancient Northmen, s. 125, University of California Press, Berkeley 1973 / Carolyne Larrington, The Poetic Edda, s. 11 – 12, 17, 57, 66 – 75, 78 – 84, 94 – 101, 109 – 113 ve 254, Oxford University Press, Oxford 1999 / Benjamin Thorpe, Northern Mythology, Compromising the Principal Traditions and Superstitions of Scandinavia, North Germany and the Netherlands: Compiled from Original and Other Sources, cilt 2, s. 51 – 54, Lumley Publishing, Londra 1851 / Henry Adams Bellows, The Poetic Edda, s. 23, The American-Scandinavian Foundation, Princeton University Press, Princeton 1936 / Lee Milton Hollander, Heimskringla – History of the Kings of Norway, s. 10 – 11, University of Texas Press, Austin 2007 / Jacob Grimm, Teutonic Mythology, s. 166 – 177, George Bell & Sons Publishing, Londra 1882 / Jan De Vries, Altgermanische Religionsgeschichte, cilt 2, s. 111 ve 151 – 153, De Gruyter Verlag, Berlin 1957 / Edward Oswald Gabriel Turville-Petre, Myth and Religion of the North – The Religion of Ancient Scandinavia, s. 96 – 97 ve 103 – 105, Weidenfeld & Nicolson Publishers, Londra 1964 / Hilda Roderick Ellis Davidson, Scandinavian Myhology, s. 72, Paul Hamlyn Publishing, Londra 1975 / İbrahim Sediyani, age

(644): Shahrukh Husain – Bee Willey, The Vikings, s. 13 – 16, 20 – 23, 26 ve 29 – 30, Evans Brothers Publishing, Londra 2004 / Jonathan Clemens, A Brief History of the Vikings, kitabın tümü, Constable & Robinson Publishing, Londra 2005 / Rudolf Simek, Dictionary of Northern Mythology, s. 166 ve 195 – 197, D. S. Brewer Publishing, Suffolk 2007 / Carolyne Larrington, The Poetic Edda, s. 8 – 11, 84 – 101, 151 – 153, 245, 258 ve 296, Oxford University Press, Oxford 1999 / Henry Adams Bellows, The Poetic Edda, s. 245, The American-Scandinavian Foundation, Princeton University Press, Princeton 1936 / Anthony Faulkes, Edda, s. 21, 26 – 29 ve 35 – 46, Everyman’s Library Publishing, Londra 1995 / Bruce Dickins, Runic and Heroic Poems of the Old Teutonic Peoples, s. 26 – 27, Cambridge University Press, Cambridge 1915  / İbrahim Sediyani, age

(645): Wilhelm Heizmann – Morten Axboe, Die Goldbrakteaten der Völkerwanderungszeit – Auswertung und Neufunde, s. 30 – 32, 84, 90, 184, 209, 300, 352, 387, 414 – 415, 490, 797 ve 934, De Gruyter Verlag, Berlin 2011 / Ulf Diedrichs, Germanische Götterlehre, s. 63, 143 ve 173, Eugen Diedrichs Verlag, Münih 1983 / Chris Webster, Vikings and their Origins, s. 9 – 11, Folens Publishing, 1993 / Katherine Holman, Historical Dictionary of the Vikings, s. 95, 177, 220 ve 273, The Scarecrow Press, Oxford & Lanham & Maryland 2003 / Kim Hjardar – Vegard Vike, Vikings at War, s. 34 – 41, Casemate Publishing, Oxford & Philadelphia 2016 / Dano Hammer, Words from the Ancestors Poems for the Modern Viking, s. 33 – 34 ve 68, Hammer-It-Home Media Publishing, Salt Spring Island 2012 / Rosalind Kerven, Viking Myths & Sagas, kitabın tümü, Talking Stone Publishing, Northumberland 2015 / İbrahim Sediyani, age

(646): Anne Heinrichs, The Search for Identity: A problem after the Conversion, Alvíssmál, sayı 3, s. 54 – 55, Berlin 1994 / Hilda Roderick Ellis Davidson, Myths and Symbols in Pagan Europe – Early Scandinavian and Celtic Religions, s. 121, Syracuse University Press, New York 1988 / Leon Ashworth, Gods and Goddesses of Vikings and Northlands, s. 5, 24 – 25 ve 30 – 32, Cherrytree Books, Londra 2006 / Joann Jovinelly – Jason Netelkos, The Crafts and Culture of the Vikings, s. 9, Rosen Publishing, New York 2002 / Kim Hjardar – Vegard Vike, Vikings at War, s. 34 – 41 ve 156 – 158, Casemate Publishing, Oxford & Philadelphia 2016 / L. K. Hill, Frey’s Saga, s. 9 – 13, 25 ve 180 – 181, Xlibris Corporation Publishing, Bloomington 2012 / İbrahim Sediyani, age

(647): Odin’in 83 farklı ismi için bkz. Wikipedia (İsveççe), “Oden” maddesi / İbrahim Sediyani, age

(648): Kathleen N. Daly, Norse Mythology A to Z, s. 1, 47 ve 106 – 108, Facts on File Publishing, New York 2004 / Eoghan Odinsson, Northern Lore – A Field Guide to the Northern Mind-Body-Spirit, s. 195, Body, Mind & Spirit Publishing, 2010 / İbrahim Sediyani, age

(649): age / age / age

(650): Michelle Skye, Goddes Alive – Inviting Celtic & Norse Goddesses Into Your Life, s. 160, Llewellyn Publishing, Woodburry 2007 / Will Greenway, Neath Odin’s Eye, s. 118, 158, 161 ve 222, Writers Exchange Publishing, Atherton 2004 / Diana L. Paxson, Taking up the Runes, s. 197, Weiser Books, San Francisco 2005 / İbrahim Sediyani, age

(651): Peter L. Ward, Freedom of the Waves, s. 49, 67, 110, 147, 161, 198, 204 ve 255, Trafford Publishing, Bloomington 2012 / E. M. Wilmot-Buxton, Viking Gods and Heroes, s. 50 – 66, 125 ve 132 – 134, Dover Publishing, Mineola 2004 / İbrahim Sediyani, age

(652): Bernd O. Wagner, Trolle – Goten – Wikinger, s. 268, BoD – Books on Demand, Norderstedt 2017 / Nancy Marie Brown, Song of the Vikings – Snorri and the Making of Norse Myths, 2012 / E. M. Wilmot-Buxton, Viking Gods and Heroes, s. 11 ve 28, Dover Publishing, Mineola 2004 / Siobhan Clark, The Children of Midgard, Abela Publishing, Londra 2017 / Walter Wippersberg, Einiges Über den Lieben Gott, Otto Müller Verlag, Salzbug 2013 / İbrahim Sediyani, age

(653): E. M. Wilmot-Buxton, Viking Gods and Heroes, s. 1 – 3, 8 – 11, 17 – 27, 37 – 42, 46 – 68, 83 – 85 ve 149, Dover Publishing, Mineola 2004 / İbrahim Sediyani, age

(654): Joseph Thomas, The Universal Dictionary of Biography and Mythology, cilt 2, s. 970, Cosimo Classics Publishing, New York 2009 / Tony Allan, Exploring the Life, Myth and Art of the Vikings, s. 48, Rosen Publishing, New York 2012 / Kari Hohne, The Waki Power of Dreams, s. 20, Way of Tao Books Publishing, Carnelian Bay 2009 / İbrahim Sediyani, age

(655): Jarich G. Oosten, The War of the Gods, bölüm 3, “The Wars of the Gods in Scandinavian Mythology”, Routledge Publishing, Londra 2015 / İbrahim Sediyani, age

(656): Kathleen N. Daly, Norse Mythology A to Z, s. 43, 45, 50, 55, 63, 92 ve 100, Chelsea House Publishers, New York 2010 / Anthony Faulkes, Edda, s. 25, 59 – 60, 76, 86 – 88, 95 ve 157, Everyman’s Library Publishing, Londra 1995 / Hilda Roderick Ellis Davidson, Gods and Myths of Northern Europe, s. 165 – 166, Penguin Books, Londra 1965 / David M. Knipe, History of Religions, sayı 6, bölüm 4, “The Heroic Myths from Rgveda IV and the Ancient near East”, s. 338 – 339, Mayıs 1967 / Lee Hollander, The Poetic Edda, s. 90, University of Texas Press, Austin 1990 / Ursula Dronke, The Poetic Edda: cilt 2, s. 18 – 19, Oxford University Press, Oxford 1997 / Andy Orchard, Dictionary of Norse Myth and Legend, s. 13 ve 43, Cassel Publishing, Londra 1997 / Carolyne Larrington, The Poetic Edda, s. 3, 9 – 13, 46 – 49, 139 ve 265 – 269, Oxford University Press, Oxford 1999 / Henry Adams Bellows, The Poetic Edda – The Mythological Poems, s. 22 – 23, Dover Publication, Mineola 2004 / Rudolf Simek, Dictionary of Northern Mythology, s. 189, 222 – 224, 259 ve 262, D. S. Brewer Publishing, Suffolk 2007 / John Lindow, Norse Mythology – A Guide to Gods, Heroes, Rituals and Beliefs, s. 73 – 74, 115 ve 257, Oxford University Press, Oxford 2001 / Jesse Byock, The Prose Edda, s. 36, 42 ve 70 – 78, Penguin Books, Londra 2005 / Sven B. Jansson, Runes in Sweden, s. 141 ve 152, Gidlund Förlag, Stockholm 1987 / John Hunter – Ian Ralston, The Archaeology of Britain: An Introduction from the Upper Palaeolithic to the Industrial Revolution, s. 200, Routledge Publishing, Londra 1999 / Mindy McLeod – Bernard Mees, Runic Amulets and Magic Objects, s. 145, Boydell Press, Suffolk 2006 / Geraldine Barnes – Margaret Clunies Ross, Old Norse Myths, Literature and Society, Richard N. Bailey, “Scandinavian Myth on Viking-period Stone Sculpture in England”, s. 15 – 23, University of Sydney Press, Sydney 2002 / İbrahim Sediyani, age

(657): Jürgen Blunck, Solar System Moons – Discovery and Mythology, s. 87, Springer Verlag, Berlin & Heidelberg 2010 / İbrahim Sediyani, age

(658): Daniel Anton Sundén, Öfversigt af Nordiska Mytologien, s. 3, Beckmns Förlag, Stockholm 1884 / Jan de Vries, Altgermanische Religionsgeschichte, cilt 2, s. 395, De Gruyter Verlag, Berlin & Leipzig 1937 / Heinrich Beck – Detlev Ellmers – Kurt Schier, Germanische Religionsgeschichte – Quellen und Quellenprobleme, bölüm 5, Wolfgang Meid, “Die Germanische Religion im Zeugnis der Sprache”, De Gruyter Verlag, Berlin & New York 1999 / John Lindow, Handbook of Norse Mythology. S. 90, ABC – CLIO Publishing, Santa Barbara 2001 / Rudolf Simek, Lexikon der Germanischen Mythologie, s. 64, Kröner Verlag, Stuttgart 2006 / John McKinnel, Essays on Eddic Poetry, s. 133, University of Toronto Press, Toronto 2014 / İbrahim Sediyani, age

(659): Heilan Yvette Grimes, The Norse Myths, s. 4, Hollow Earth Publishing, Boston 2010 / John Halsted – Paul O’Daid, Tiivistelmä, s. 3 – 4, Abela Publishing, Londra 2009 / Virginia Schomp, The Norsemen, s. 37, University of California Press, Berkeley 2008 / Lois H. Gresh, The Fan’s Guide to the Spiderwick Chronicles, s. 88, St. Martin’s Griffin Publishers, New York 2007 / Rachel S. McCoppin, The Lessons of Nature in Mythology, s. 33, McFarland & Company Publishers, Jefferson 2015 / Jarich G. Oosten, The War of the Gods, s. 37, Routledge Publishing, Londra 2015 / Graham Taylor, Discovering the Book of Changes – A Journey, s. 13, Paragon Publishing, Trowbridge 2012 / İbrahim Sediyani, age

(660): Ursula Dronke, The Poetic Edda, cilt 2, s. 112 – 114, Oxford University Press, Oxford 1997 / Jan de Vries, Kleine Schriften, s. 112 – 132, De Gruyter Verlag, Berlin & New York 1965 / Jan de Vries, Altnordisches Etymologisches Wörterbuch, s. 167, Brill Publishing, Leiden 1977 / Kirsten Seaver, Maps, Myths and Men, s. 247 – 253, Stanford University Press, Stanford 2004 / Rudolf Simek, Altnordische Kosmographie, s. 186 – 188, 195 – 196, 205, 325 ve 507, De Gruyter Verlag, Berlin & New York 1990 / James Robert Enterline, Erikson, Eskimos & Columbus, s. 58, 99 – 100, 109 ve 302, Johns Hopkins University Press, Baltimore & Londra 2002 / Lukas Rösli, Topographien der Eddischen Mythen, s. 11, 66 ve 88 – 89, Francke Verlag, Tübingen 2015 / Lois H. Gresh, The Fan’s Guide to the Spiderwick Chronicles, s. 87 – 88, St. Martin’s Griffin Publishers, New York 2007 / Sonia Steiner-Welz, Runenkunde – Die Welt der Germanen, s. 7, Reinhard Welz Vermittler Verlag, Mannheim 2005 / Bela Brogyanyi – Thomas Krömmelbein, Germanic Dialects: Linguistic and Philological Investigations, s. 471 – 474 ve 486 – 488, John Benjamins Publishing, Amsterdam & Philadelphia 1986 / The Ásatrú Edda, s. 1 – 3, 14, 267, 270 – 271, 281, 307, 351 ve 375, iUniverse Publishing, New York & Bloomington 2009 / İbrahim Sediyani, age

(661): Patricia M. Lafayllve, A Practical Heathens’s Guide to Asatru, s. 50 – 52, Llewellyn Publications, Woodbury 2013 / Jodie K. Scales, Of Kindred Germanic Origins, s. 309 – 310, Writers Club Press, San Jose & New York & Lincoln & Şanghay 2001 / Virginia Hamilton, In the Beginning – Creation Stories from Around the World, s. 70 – 71, Harcourt Publishing, Londra & New York & San Diego 1988 / Steven S. Long, Odin – The Viking Allfather, s. 16, 25 – 26 ve 53, Osprey Publishing, Oxford 2015 / Gregory Pepper, The Valkyrie Sagas Mimir’s Well, s. 285 ve 425, Lulu Publishing, Morrisville 2010 / Shannon Eric Denton – Mark Bloodworth, Odin, s. 4 – 7, ABDO Publishing, Edina 2011 / Virginia Schomp, The Norsemen, s. 36 – 37, University of California Press, Berkeley 2008 / İbrahim Sediyani, age

(662): age / age / age / age / age / age / age / age

(663): Hermann Lüning, Die Edda – Eine Sammlung Altnordischer Götter- und Heldenlieder, s. 49, Meyer & Zeyer Verlag, Zürih 1859 / Helena Petrovna Blavatsky, Isis Unveiled – A Master-Key to the Mysteries of Ancient and Modern Science and Theology, cilt 1, s. 151, Cambridge University Press, Cambridge 2012 / Viktor Rydberg, Our Father’s Godsaga – Retould for the Young, s. 13, iUniverse Publishing, New Yok & Lincoln & Şanghay 2003 / Peter Archer, The Book of Viking Myths, s. 65, Adams Media Publishing, Avon 2017 / Hélène Adeline Guerber, Myths of the Norsemen – From the Eddas and Sagas, s. 12, Dover Publishing, New York 1992 / İbrahim Sediyani, age

(664): Oddgeir Hoftun, Norrøn Tro og Kult Ifølge Arkeologiske og Skriftlige Kilder, s. 31 – 33 ve 40, Solum Forlag, Oslo 2001 / Rudolf Simek, Lexikon der Germanischen Mythologie, s. 24, 29, 90, 199 ve 246, Kröner Verlag, Stuttgart 2006 / Heinrich Beck – Dieter Geuenich – Heiko Steuer, Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, cilt 27, bölüm 2, Anders Hultgård, “Schöpfungsmythen”, s. 254, De Gruyter Verlag, Berlin & New York 2004 / Anders Andrén – Kristina Jennbert – Catharina Raudvere, Old Norse Religion in Long – Term Perspectives, An International Conference in Lund, 3 – 7 June 2004, Anders Hultgård, “The Askr and Embla Myth in a Comparative Perspective”, s. 56 – 60, Nordic Academic Press, Lund 2006 / John Lindow – George Clark, Frederic Amory in Memoriam Old Norse-Icelandic Studies, s. 69 – 89, North Pinehurst Press, Berkeley & Los Angeles 2015 / Lukas Rösli, Topographien der Eddischen Mythen, s. 105 – 108, Francke Verlag, Tübingen 2015 / Heilan Yvette Grimes, The Norse Myths, s. 9 – 10, 284 – 286, 292 – 293, 309 ve 313, Hollow Earth Publishing, Boston 2010 / Benjamin Thorpe, Edda Sæmundar Hinns Frôða, cilt 2, s. 5, Trübner & Co. Publishing, Londra 1866 / Ursula Dronke, The Poetic Edda: cilt 2, s. 11, Oxford University Press, Oxford 1997 / Henry Adams Bellows, The Poetic Edda, s. 8, The American-Scandinavian Foundation, Princeton University Press, Princeton 1936 / Heraldur R. J. Bessason, Edda: A Collection of Essays, Paul Schach, “Some Thoughts on Völuspá”, s. 93, University of Manitoba Press, Winnipeg 1985 / Jesse Byock, The Prose Edda, s. 18, Penguin Books, Londra 2006 / Jaan Puhvel, Comparative Mythology, s. 284, Johns Hopkins University Press, Baltimore 1989 / Hilda Roderick Ellis Davidson, Scandinavian Myhology, s. 88 – 89, Paul Hamlyn Publishing, Londra 1975 / Andy Orchard, Dictionary of Norse Myth and Legend, s. 8, Cassel Publishing, Londra 1997 / Carolyne Larrington, The Poetic Edda, s. 279, Oxford University Press, Oxford 1999 / İbrahim Sediyani, age

(665): age / age / age / age / age / age / age / age / age / age / age / age / age / age / age / age / age

(666): Heilan Yvette Grimes, The Norse Myths, s. 4, Hollow Earth Publishing, Boston 2010 / John Halsted – Paul O’Daid, Tiivistelmä, s. 3 – 4, Abela Publishing, Londra 2009 / Virginia Schomp, The Norsemen, s. 37, University of California Press, Berkeley 2008 / Lois H. Gresh, The Fan’s Guide to the Spiderwick Chronicles, s. 88, St. Martin’s Griffin Publishers, New York 2007 / Rachel S. McCoppin, The Lessons of Nature in Mythology, s. 33, McFarland & Company Publishers, Jefferson 2015 / Jarich G. Oosten, The War of the Gods, s. 37, Routledge Publishing, Londra 2015 / Graham Taylor, Discovering the Book of Changes – A Journey, s. 13, Paragon Publishing, Trowbridge 2012 / Patricia M. Lafayllve, A Practical Heathens’s Guide to Asatru, s. 50 – 52, Llewellyn Publications, Woodbury 2013 / Jodie K. Scales, Of Kindred Germanic Origins, s. 309 – 310, Writers Club Press, San Jose & New York & Lincoln & Şanghay 2001 / Virginia Hamilton, In the Beginning – Creation Stories from Around the World, s. 70 – 71, Harcourt Publishing, Londra & New York & San Diego 1988 / Steven S. Long, Odin – The Viking Allfather, s. 16, 25 – 26 ve 53, Osprey Publishing, Oxford 2015 / Gregory Pepper, The Valkyrie Sagas Mimir’s Well, s. 285 ve 425, Lulu Publishing, Morrisville 2010 / Shannon Eric Denton – Mark Bloodworth, Odin, s. 4 – 7, ABDO Publishing, Edina 2011 / İbrahim Sediyani, age

(667): Hélène Adeline Guerber, Myths of Northern Lands Narrated with Special Reference to Literature and Art, s. 199, Dodo Publishing, Londra 2007 / Adolfo Zavaroni, Mead and Aqua Vitae: Functions of Mímir, Oðinn, Viðofnir and Svipdagr, Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik, cilt 61, s. 82, Editions Rodopi BV, Leiden 2006 / Jan de Vries, Altgermanische Religionsgeschichte, cilt 2, s. 321, De Gruyter Verlag, Berlin & Leipzig 1937 / Rudolf Simek, Lexikon der Germanischen Mythologie, s. 48 ve 497, Kröner Verlag, Stuttgart 2006 / John Lindow, Handbook of Norse Mythology. S. 74, ABC – CLIO Publishing, Santa Barbara 2001 / Karl Wolf-Morgenländer, Ragtag, kitabın tümü, Clarion Books, Boston & New Yok 2009 / İbrahim Sediyani, age

(668): Ursula Dronke, The Poetic Edda, cilt 2, s. 112 – 114, Oxford University Press, Oxford 1997 / Jan de Vries, Kleine Schriften, s. 112 – 132, De Gruyter Verlag, Berlin & New York 1965 / Jan de Vries, Altnordisches Etymologisches Wörterbuch, s. 167, Brill Publishing, Leiden 1977 / Kirsten Seaver, Maps, Myths and Men, s. 247 – 253, Stanford University Press, Stanford 2004 / Rudolf Simek, Altnordische Kosmographie, s. 186 – 188, 195 – 196, 205, 325 ve 507, De Gruyter Verlag, Berlin & New York 1990 / James Robert Enterline, Erikson, Eskimos & Columbus, s. 58, 99 – 100, 109 ve 302, Johns Hopkins University Press, Baltimore & Londra 2002 / Lukas Rösli, Topographien der Eddischen Mythen, s. 11, 66 ve 88 – 89, Francke Verlag, Tübingen 2015 / Lois H. Gresh, The Fan’s Guide to the Spiderwick Chronicles, s. 87 – 88, St. Martin’s Griffin Publishers, New York 2007 / Sonia Steiner-Welz, Runenkunde – Die Welt der Germanen, s. 7, Reinhard Welz Vermittler Verlag, Mannheim 2005 / Bela Brogyanyi – Thomas Krömmelbein, Germanic Dialects: Linguistic and Philological Investigations, s. 471 – 474 ve 486 – 488, John Benjamins Publishing, Amsterdam & Philadelphia 1986 / The Ásatrú Edda, s. 1 – 3, 14, 267, 270 – 271, 281, 307, 351 ve 375, iUniverse Publishing, New York & Bloomington 2009 / İbrahim Sediyani, age

(669): Snorri Sturluson, Prosa-Edda: Gylfaginning, cilt 4, s. 15, Philipp Reclam Verlag, Stuttgart 1997 / Rudolf Simek, Lexikon der Germanischen Mythologie, s. 301, Kröner Verlag, Stuttgart 2006 / İbrahim Sediyani, age

(670): Snorri Sturluson, age / Rudolf Simek, age, s. 290 / İbrahim Sediyani, age

(671): Heilan Yvette Grimes, The Norse Myths, s. 4, Hollow Earth Publishing, Boston 2010 / John Halsted – Paul O’Daid, Tiivistelmä, s. 3 – 4, Abela Publishing, Londra 2009 / Virginia Schomp, The Norsemen, s. 37, University of California Press, Berkeley 2008 / Lois H. Gresh, The Fan’s Guide to the Spiderwick Chronicles, s. 88, St. Martin’s Griffin Publishers, New York 2007 / Rachel S. McCoppin, The Lessons of Nature in Mythology, s. 33, McFarland & Company Publishers, Jefferson 2015 / Jarich G. Oosten, The War of the Gods, s. 37, Routledge Publishing, Londra 2015 / Graham Taylor, Discovering the Book of Changes – A Journey, s. 13, Paragon Publishing, Trowbridge 2012 / İbrahim Sediyani, age

(672): Friedrich Majer, Allgemeines Mythologisches Lexicon aus Original-Quellen, cilt 1, s. 218, Verlage des Landes, Industrie, Comptoirs, Weimar 1803 / Friedrich Majer, Mythologische Dichtungen und Lieder der Skandinavier, s. 243, Carl Cnobloch Verlag, Leipzig 1818 / İbrahim Sediyani, age

(673): Geir Zoëga, A Concise Dictionary of Old Icelandic, s. 345, University of Toronto Press, Toronto 2004 / Rudolf Simek, Dictionary of Northern Mythology, s. 259 ve 262, D. S. Brewer Publishing, Suffolk 2007 / Harald Bjordvand – Fredrik Otto Lindeman, Våre Arveord, s. 856 – 857, Novus Publishing, 2007 / John Lindow, Norse Mythology – A Guide to Gods, Heroes, Rituals and Beliefs, s. 73 – 74, 115 ve 254 – 257, Oxford University Press, Oxford 2001 / Ursula Dronke, The Poetic Edda, cilt 2, s. 18, Oxford University Press, Oxford 1997 / Andy Orchard, Dictionary of Norse Myth and Legend, s. 13 ve 43, Cassel Publishing, Londra 1997 / Carolyne Larrington, The Poetic Edda, s. 3, 9 – 13, 46 – 49, 139 ve 265 – 269, Oxford University Press, Oxford 1999 / Henry Adams Bellows, The Poetic Edda – The Mythological Poems, s. 22 – 23, Dover Publication, Mineola 2004 / Jesse Byock, The Prose Edda, s. 36, 42 ve 70 – 78, Penguin Books, Londra 2005 / Sven B. Jansson, Runes in Sweden, s. 141 ve 152, Gidlund Förlag, Stockholm 1987 / John Hunter – Ian Ralston, The Archaeology of Britain: An Introduction from the Upper Palaeolithic to the Industrial Revolution, s. 200, Routledge Publishing, New Yok 1999 / Geraldine Barnes – Margaret Clunies Ross, Old Norse Myths, Literature and Society, Richard N. Bailey, “Scandinavian Myth on Viking-period Stone Sculpture in England”, s. 15 – 23, University of Sydney Press, Sydney 2002 / David M. Wilson, Anglo-Saxon Art – From the Seventh Century to the Norman Conquest, s. 149 – 150, Overlook Press, New York 1984 / Mindy McLeod – Bernard Mees, Runic Amulets and Magic Objects, s. 145, Boydell Press, Suffolk 2006 / İbrahim Sediyani, age

(674): Karen Rhea Nemet-Nejat, Daily Life in Ancient Mesopotamia, s. 179, 185 – 189 ve 201 – 203, Greenwood Publishing, Santa Barbara 1998 / Gwendolyn Leick, A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology, s. 7 – 8 ve 85, Routledge Publishing, New York 1998 / Gwendolyn Leick, The Babylonians – An Introduction, s. 96 – 100, Routledge Publishing, New York 2003 / Jeremy Black – Anthony Green, Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia – An Illustrated Dictionary, s. 34, 44 – 45, 52, 93 – 98, 102 – 109, 130– 135, 174 ve 182 – 184, The British Museum Press, Londra 1992 / David Leemings, The Oxford Companion to World Mythology, s. 21, Oxford University Press, Oxford 2009 / Samuel Noah Kramer, Sumerian Mythology – A Study of Spiritual and Literary Archievement in the Third Millennium B.C., s. 32 – 33, 41, 72 – 75, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1961 / Samuel Noah Kramer, The Sumerians – Their History, Culture and Character, s. 122 – 123 ve 180, University of Chicago Press, Illinois 1963 / J. A. Coleman – George Davidson, The Dictionary of Mythology – An A-Z on Themes, Legends and Heroes, s. 108, Arcturus Publishing, Londra 2015 / Dina Katz, The Image of the Underworld in Sumerian Sources, s. 403, CDL Press, Bethesda 2003 / Roy Willis, World Mythology, s. 62, Metro Books, New York 2012 / Stephanie Dalley, Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh and Others, s. 112 – 113 ve 156 – 159, Oxford University Press, Oxford 1989 / James B. Pritchard, The Ancient Near East – An Anthology of Texts and Pictures, s. 33 – 35, Princeton University Press, Princeton 2010 / Miriam van Scott, The Encyclopedia of Hell: A Comprehensive Survey of the Underworld, s. 187, St. Martin’s Griffin & Thomas Dunne Books, New York 1998 / Jean Puhvel, Comparative Mythology, s. 25 – 30, Johns Hopkins University Press, Baltimore 1987 / Ronald H. Fritze, Invented Knowledge: False History, Fake Science and Pseudo-Religions, s. 212 – 214, Reaktion Books, Londra 2009 / Ronald H. Fritze, Egyptomania – A History of Fascination, Obsession and Fantasy, s. 292, Reaktion Books, Londra 2016 / İbrahim Sediyani, age

(675): EtimolojiTurkce.com, Dev Kelime Kökeni, https://www.etimolojiturkce.com/kelime/dev / İbrahim Sediyani, age

(676): John M’Clintock – James Strong, Cyclopædia of Biblical, Theological and Ecclesiasticial Literature, s. 181, Harper & Brothers Publishers, New York 1894 / Jereme Zimmerman, Make Mead Like a Viking, s. 7, Chelsea Green Publishing, White River Junction 2015 / Patricia M. Lafayllve, A Practical Heathens’s Guide to Asatru, s. 88, Llewellyn Publications, Woodbury 2013 / İbrahim Sediyani, age

(677): Rudolf Simek, Dictionary of Northern Mythology, s. 115 – 116, 154, 252, 305 ve 375 – 376, D. S. Brewer Publishing, Suffolk 2007 / Ursula Dronke, The Poetic Edda, cilt 2, s. 7 – 19, Oxford University Press, Oxford 1997 / Carolyne Larrington, The Poetic Edda, s. 34, 56 – 58 ve 269, Oxford University Press, Oxford 1999 / John Lindow, Norse Mythology – A Guide to Gods, Heroes, Rituals and Beliefs, s. 179 ve 321, Oxford University Press, Oxford 2001 / Anthony Faulkes, Edda, s. 17 – 19, 34, 54 ve 146, Everyman’s Library Publishing, Londra 1995 / Hilda Roderick Ellis Davidson, The Lost Beliefs of Northern Europe, s. 69 ve 170, Routledge Publishing, New York 1993 / Ken Dowden, European Paganism – The Realities of Cult from Antiquity to the Middle Ages, s. 72, Routledge Publishing, New York 2000 / İbrahim Sediyani, age

(678): Paul Henri Mallet, Northern Antiquities, s. 411 ve 491, Blackwell Publishing, Londra 1847 / Barbara Hannah, The Archetypal Symbolism of Animals, s. 183 – 184, Chiron Publishing, Wilmette 2006 / Alexander Porteous, The Forest in Folklore and Mythology, s. 191 – 192, Dover Publishing, Mineola & New York 2002 / İbrahim Sediyani, age

(679): August Schrader, Germanische Mythologie, s. 91 – 92 ve 211, Schroeder Verlag, Berlin 1843 / Annie Keary, The Heroes of Asgard, s. 10 – 11, Macmillan Publishers, Londra 1907 / Harry Eilenstein, Die Nornen – Die Götter der Germanen, cilt 30, s. 10 – 16, 27, 59 – 67, 153 – 164, 218 – 220, 240 – 247, 287 – 290 ve 304 – 317, BoD – Books on Demand, Norderstedt 2011 / Franziska Rehlinghaus, Die Semantik des Schicksals, s. 35 – 36, Vandenhoeck & Ruprecht Verlag, Göttingen 2015 / İbrahim Sediyani, age

(680): Karren Jolly – Catharina Raudvere – Edward Peters, Witchcraft and Magic in Europe, cilt 3, s. 96 – 99, The Attlone Press, Londra 2002 / Folke Ström, Nordisk Hedendom, s. 144, Gumperts Förlag, Göteborg 1961 / İbrahim Sediyani, age

(681): Detlev Ellmers, Germanische Religionsgeschichte – Quellen und Quellenprobleme, cilt 5, s. 100, De Gruyter Verlag, Berlin 1992 / İbrahim Sediyani, age

(682): Kai Merten, Färöische Religionsgeschichte, cilt 4, s. 67, LIT Verlag, Berlin 2017 / İbrahim Sediyani, age

(683): Gro Steinsland – Preben Meulengracht Sørensen, Menneske og Makter i Vikingenes Verden, s. 71, Universitetsforlaget, Oslo 1994 / İbrahim Sediyani, age

(684): Jan de Vries, Altgermanische Religionsgeschichte, s. 305, 447 ve 519, De Gruyter Verlag, Berlin 1970 / Åke Ström – Harald Biezais, Germanische und Baltische Religionen, s. 107 ve 235 – 238, Kohlhammer Verlag, Stuttgart 1975 / Margaret Clunies Ross, A History of Odl Norse Poetry and Poetics, s. 48, Brewer Publishing, Woodbridge 2005 / Walter Baetke, Wörterbuch zur Altnordischen Prosaliteratur, s. 59 ve 206, Akademie – Verlag, Berlin 2005 / İbrahim Sediyani, age

(685): Detlev Ellmers, Germanische Religionsgeschichte – Quellen und Quellenprobleme, cilt 5, s. 98, De Gruyter Verlag, Berlin 1992 / İbrahim Sediyani, age

(686): Gro Steinsland, Norrøn Religion, s. 344 – 346, Pax Forlag, Oslo 2005 / İbrahim Sediyani, age

(687): Alexandra Persch, Blodoffer, Drikkelag og Frække Sange, s. 124, iCapelle Forlag, Oslo 2004 / Detlev Ellmers, Germanische Religionsgeschichte – Quellen und Quellenprobleme, cilt 5, s. 99, De Gruyter Verlag, Berlin 1992 / İbrahim Sediyani, age

(688): Folke Ström, Nordisk Hedendom, s. 157, Gumperts Förlag, Göteborg 1961 / Uwe Ecker, Feiern wie die Wikinger – Blót und Bodh in Eddas und Sagas, s. 84, BoD – Books on Demand, Norderstedt 2014 / Snorre Sturlesons, Norske Kongers Sagaer, s. 138, Christiania (Kopenhag) 1838 / İbrahim Sediyani, age

(689): Bente Holmér, Om Sakrale Sted- og Personnavne, Nordisk Hedendom, Oslo 1991 / Folke Ström, Nordisk Hedendom, s. 149, Gumperts Förlag, Göteborg 1961 / İbrahim Sediyani, age

(690): Gro Steinsland, Norrøn Religion, s. 343 – 346, Pax Forlag, Oslo 2005 / İbrahim Sediyani, age

(691): Folke Ström, Nordisk Hedendom, s. 160, Gumperts Förlag, Göteborg 1961 / Heather O’Donoghue, From Asgard to Valhalla, kitabın tümü, I. B. Tauris Publishing, New York 2010 / İbrahim Sediyani, age

(692): Eduardo Germán Hughes Galeano, Los Hijos de Los Dias, “Junio 28: El Infierno” bölümü, Siglo España Editorial, Madrid 2012 / İbrahim Sediyani, age

(693): Chris Webster, Vikings and their Origins, s. 9 – 11, Folens Publishing, 1993 / Rudolf Simek, Dictionary of Northern Mythology, s. 333 ve 371, D. S. Brewer Publishing, Suffolk 2007 / Gary L. Hauck, Exploring Humanities Around the World, s. 139, iUniverse Publishing, Bloomington 2008 / Richard R. Losch, The Many Faces of Faith, s. 53, William B. Eerdmans Publishing, Cambridge 2001 / Mary Pope Osborne, Favorite Norse Myths, s. 83, Scholastic Publishing, New York 2001/ İbrahim Sediyani, age

(694): age / age / age / age / age  / age

(695): Evelyn Dorothy Oliver – James R. Lewis, Angels A to Z, s. 107 ve 191, Visible Publishing, Detroit 2008 / James T. Shipman – Jerry D. Wilson – Charles A. Higgins, An Introduction to Physical Science, s. 436, Brooks & Cole Publishing, Boston 2013 / İbrahim Sediyani, age

(696): David Crystal, The Cambridge Encyclopedia of the English Language, cilt 6, s. 25, Cambridge University Press, Cambridge 2001 / İbrahim Sediyani, age

(697): age / age

(698): İbrahim Sediyani, Vikingler Selam Durdu Ben Âşık Olunca İskandinavya’ya – 10, Sediyani Seyahatnamesi, cilt 10, bölüm 10, İskandinavya gezisi, 14 Temmuz 2017

(699): Harry Eilenstein, Der Donnergott Thor – Die Götter der Germanen, cilt 17, s.420, BoD – Books on Demand, Norderstedt 2017 / James Proctor, Faroe Islands, s. 52 ve 77, Bradt Travel Guides Publishing, Chalfont St. Peter 2013 / İbrahim Sediyani, Vikingler Selam Durdu Ben Âşık Olunca İskandinavya’ya – 39, Sediyani Seyahatnamesi, cilt 10, bölüm 39, İskandinavya gezisi, 5 Mart 2018

(700): İbrahim Sediyani, Adını Arayan Coğrafya, s. 99 – 100, Özedönüş Yayınları, İstanbul 2009 / İbrahim Sediyani, age

(701): Harry Eilenstein, Der Donnergott Thor – Die Götter der Germanen, cilt 17, s.420, BoD – Books on Demand, Norderstedt 2017 / İbrahim Sediyani, age

(702): Mrs. Gore, The Story of a Royal Favourite, s. 81, Harper & Brothers Publishers, New York 1846 / John Lindow, Norse Mythology – A Guide to Gods, Heroes, Rituals and Beliefs, s. 24, 30, 36 ve 136,  Oxford University Press, Oxford 2001 / İbrahim Sediyani, age

(703): Wladyslaw Duczko, Viking Rus, s. 10 – 11, Brill Publishers, Leiden 2009 / İbrahim Sediyani, age

(704): Else Roesdahl, The Vikings, Penguin Books, Londra 1999 / Thomas Dunlap, The Roman Empire and Its Germanic Peoples, s. 21, University of California Press, Berkeley & Los Angeles 1997 / İbrahim Sediyani, age

(705): Katherine Holman, Historical Dictionary of the Vikings, s. 273, The Scarecrow Pres, Lanham & Oxford 2003 / İbrahim Sediyani, age

(706): Timothy Insoll, The Oxford Handbook of the Archaeology of Ritual and Religion, Martin Welch, “Pre-Christian Practices in the Anglo-Saxon World”, s. 863 – 876, Oxford University Press, Oxford 2011 / Helena Hamerow – David A. Hinton – Saily Crawford, The Oxford Handbook of the Anglo-Saxon Archaeology, Aleks Pluskowski, “The Archaeology of Paganism”, s. 764 – 778, Oxford University Press, Oxford 2011 / Paul Cavill, The Christian Tradition in Anglo-Saxon England: Approaches to Current Scholarship and Teaching, Judith Jesch, “Scandinavians and ‘Cultural Paganism’ in Late Anglo-Saxon England”, s. 55 – 68, S. D. Brewer Publishing, Cambridge 2004 / Sam Lucy – Andrew Reynolds, Burial in Early Medival England and Wales, The Society for Medieval Archaeology Monograph Series, cilt 17, s. 171 – 194, The Society for Medieval Archaeology Publishing, Londra 2002 / Martin Carver – Alex Sanmark – Sarah Semple, Signals of Belief in Early England: Anglo-Saxon Paganism Revisited, Neil Price, “Heathen Songs and Devil’s Games”, Oxbow Books, Oxford & Oakville 2010 / Ethan Doyle White, The Goddess Frig: Reassessing an Anglo-Saxon Deity, Preternature: Critical and Historical Studies on the Preternatural, sayı 3, s. 284 – 310, 2014 / Philip Anrdrew Shaw, Uses of Wodan: The Development of his Cult and of Medieval Literary Responses to It, University of Leeds – Centre for Medieval Studies, Aralık 2002

(707): Nennius, Historia Brittonum, s. 108 – 112, Marix Verlag, Wiesbaden 2012 / Wolfgang Golther, Germanische Mythologie, s. 442 ve 514, Marix Verlag, Wiesbaden 2011 / Alexandra Pesch, Die Götter Sind Überall, Goldbrakteaten – Archäologie in Deutschland, sayı 4, 2005 / Brian Branston, The Lost Gods of England,  s. 29 ve 48, Thames and Hudson Publishing,  Londra 1957 / Ronald Hutton, Pagan Britain, s. 265 ve 297, Yale University Press, Londra & New Haven 2013 / Ethan Doyle White, The Goddess Frig: Reassessing an Anglo-Saxon Deity, Preternature: Critical and Historical Studies on the Preternatural, sayı 3, s. 284, 2014 / Richard North, Heathen Gods in Old English Literature, s. 1 – 12 ve 78, Cambridge University Press, Cambridge 1997 / Margaret Gelling, Place-Names and Anglo-Saxon Paganism, s. 10 – 18, University of Birmingham Historical Journal, sayı 9, s. 7 – 25, 1961 / David Wilson, Anglo-Saxon Paganism, s. 11, 21 ve 168, Routledge Publishing, Londra & New York 1992 / Audrey Meaney, Woden in England: A Reconsideration of the Evidence Audrey, Folklore, sayı 77, s. 105 – 115,  1966 / Timothy Insoll, The Oxford Handbook of the Archaeology of Ritual and Religion, Martin Welch, “Pre-Christian Practices in the Anglo-Saxon World”, s. 865, Oxford University Press, Oxford 2011 / J. S. Ryan, Othin in England: Evidence from the Poetry for a Cult of Woden in Anglo-Saxon England. Folklore, sayı 74, s. 460 – 480, 1963 / Marilyn Dunn, The Christianization of the Anglo-Saxons c. 597 – c. 700: Discourses of Life, Death and Afterlife, Continuum Publishing, Londra & New York 2009

 (708): Martin Carver – Alex Sanmark – Sarah Semple, Signals of Belief in Early England: Anglo-Saxon Paganism Revisited, Oxbow Books, Oxford & Oakville 2010 / Marilyn Dunn, The Christianization of the Anglo-Saxons c. 597 – c. 700: Discourses of Life, Death and Afterlife, s. 64, Continuum Publishing, Londra & New York 2009

(709): Marilyn Dunn, age

(710): Ronald Hutton, The Pagan Religions of the Ancient British Isles: Their Nature and Legacy, s. 272, Blackwell Publishing, Oxford & Cambridge 1991

(711): Brian Branston, The Lost Gods of England, s. 169 – 171, Thames & Hudson Publishing, Londra 1957 / Michael D. J. Bintley – Michael G. Shapland, Trees and Timber in the Anglo-Saxon World, Clive Tolley, “What is a ‘World Tree’ and Should We Expect to Find One Growing in Anglo-Saxon England?”, s. 179, Oxford University Press, Oxford 2013

(712): Michael D. J. Bintley – Michael G. Shapland, Trees and Timber in the Anglo-Saxon World, Clive Tolley, “What is a ‘World Tree’ and Should We Expect to Find One Growing in Anglo-Saxon England?”, s. 182, Oxford University Press, Oxford 2013

(713): The Oxford Companion to World Mythology, Edgar Charles Polomé – Christopher R Fee – David Adams Leeming, “Germanic Mythology” maddesi, Oxford University Press, Oxford 2006 / Encyclopædia Britannica, E. O. G Turville-Petre – Edgar Charles Polomé, “Germanic Religion And Mythology” maddesi, 2020 / World Encyclopedia. “Teutonic Mythology” maddei, Philip’s Publishing, 2006

 (714): Iulius Caesar, Galya Savaşları Üzerine Yorumlar, Roma M. Ö. 58

(715): Strávon, Geoğrafiká, Atina 24

(716): Tacitus, Germania, Roma 98

(717): İordánis o Alanós, De Origine Actibusque Getarum, İstanbul 551

(718): Paolo Diacono, Historia Langobardorum, Montecassino 796

(719): Bǣda, Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum, Whitby Abbey 731

(720): Rimbert, Vita Ansgarii, Hansestadt Bremen 876

(721): Adam von Bremen, Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum, Hansestadt Hamburg 1076

(722): Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, Lolanda 1200

(723): Tacitus, Germania, bölüm 2, paragraf 2, Roma 98

(724): Günter Neumann, Namenstudien zum Altgermanischen, s. 420, Walter de Gruyter Verlag, Berlin & New York 2008 / Gunivortus Guus, Illustriertes Lexikon der Germanischen Gottheiten, s. 282, BoD – Books on Demond, Usingen 2020 / William H. Snyder, Time, Being and Soul in the Oldest Sanskrit Sources, s. 25, Centre for Medieval and Renaissance Studies – Institute of Global Cultural Studies – Asian and Asian American Studies Global Publications, Binghamton 2001

(725): Matsya Purana

(726): John Dowson, A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature, cilt 6, “Manu” maddesi, s. 199, Trübner & Co. Publishing, Londra 1879

     SEDİYANİ HABER

     6 HAZİRAN 2021

Related Posts

Yazarın Diğer Yazıları
Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.